در اعماق شکم درست پشت معده غدهای کوچک و برگ شکل به طول تقریبی 15 سانتی متر پنهان شده است که نقش رهبر ارکستر سوختوساز بدن را بازی میکند. این عضو حیاتی که پانکراس (لوزالمعده) نام دارد، شاید در ظاهر کوچک باشد، اما فرمانروای مطلقِ انرژی و حیات سلولهای بدن است.
بسیاری از افراد تا زمانی که نام «دیابت» را از زبان پزشک خود نمیشنوند، به وجود این عضو مهم پی نمیبرند. اما واقعیت این است که داستان دیابت از همان روزی آغاز میشود که این رهبر ارکستر ریتم طبیعی خود را از دست میدهد. برای اینکه بدانیم چرا به دیابت مبتلا میشویم و داروهای کنترل قند (مانند زیپمت یا گلوتریو) چگونه کار میکنند، ابتدا باید به درون این کارخانه شگفتانگیز سفر کنیم.
جزایر لانگرهانس؛ اتاق فرمان پانکراس
اگر پانکراس را زیر میکروسکوپ نگاه کنیم، خوشههایی از سلولهای درخشان را میبینیم که مانند جزیرههایی در یک اقیانوس پراکنده شدهاند. پزشکان به این بخشها «جزایر لانگرهانس» میگویند. در این جزایر دو نوع سلول بسیار مهم وجود دارد که شیفتهای کاریِ شبانهروزی دارند:
- سلولهای آلفا: زمانی که قند خون شما افت میکند (بهعنوان مثال، در زمان روزهداری یا ورزش سنگین)، این سلولها هورمونی به نام گلوکاگون ترشح میکنند که به کبد دستور میدهد قند ذخیره شده را وارد خون کند.
- سلولهای بتا قهرمانان اصلی داستان ما! هر زمان که شما غذا میخورید، سلولهای بتا هورمون انسولین را در خون رها میکنند. انسولین دقیقاً مانند یک کلید عمل میکند؛ قفل سلولهای بدن را باز کرده و اجازه میدهد تا قند موجود در خون وارد سلولها شده و به انرژی تبدیل شود.
وقتی کارخانه از کار میافتد (پیوند پانکراس و دیابت)
دیابت زمانی رخ میدهد که این سیستم هوشمند دچار اختلال شود. بسته به نوع دیابت، اتفاقی که برای پانکراس میافتد کاملاً متفاوت است:
۱. دیابت نوع : شلیک به خودی!
در دیابت نوع ، سیستم ایمنی بدن دچار اشتباهی مرگبار شده و به سلولهای بتایِ خودی در پانکراس حمله میکند. در این حالت کارخانه تولید انسولین کاملا ویران و تعطیل میشود. به همین دلیل است که افراد دارای تشخیص دیابت نوع برای ادامه حیات از همان روز اول به تزریق مستقیم انسولین نیاز دارند تا جای خالی پانکراسِ از کار افتاده را پر کنند.
۲. دیابت نوع 2: فرسودگی و خستگی مفرط
داستان دیابت نوع متفاوت است. در ابتدا، پانکراس کاملا سالم است و حتی بیشتر از حد معمول انسولین تولید میکند. اما به دلیل چاقی، کم تحرکی یا ژنتیک سلولهای بدن به انسولین بیمحل میشوند (پدیدهای که به آن مقاومت به انسولین میگویند). در این حالت پانکراس برای جبران این بیمحلی شیفت کاری خود را دو برابر کرده و انسولین بیشتری پمپاژ میکند.
با گذشت زمان (معمولا پس از چند سال)، سلولهای بتای پانکراس از این اضافهکاریِ مداوم خسته و فرسوده میشوند. تولید انسولین کاهش مییابد و قند خون به تدریج بالا میرود؛ این دقیقا همان لحظهای است که دیابت نوع خود را نشان میدهد.
آیا میتوان پانکراس خسته را دوباره بیدار کرد؟
خبر خوب این است که علم پزشکی امروز، تنها به کنترل ظاهریِ قند خون بسنده نمیکند. هدف اصلی بسیاری از داروهای نوین دیابت و همچنین تغییرات سبک زندگی برداشتن بار اضافه از روی دوش پانکراس (لوزالمعده) و دادن فرصت استراحت به سلولهای بتا است.
در این نوشتار از مجله شکربان بررسی خواهیم کرد که چگونه میتوانید از پانکراس خود محافظت کنید، کدام مواد غذایی به ترمیم عملکرد آن کمک میکنند و داروهای جدید دیابت چگونه با این غده حیاتی همکاری میکنند. با ما همراه باشید.
64 دیدگاه ها