پیوند پانکراس و تولید انسولین طبیعی

پانکراس (لوزالمعده) چیست؟ راهنمای کامل آناتومی و عملکرد

پانکراس (Pancreas) که در زبان فارسی به آن لوزالمعده می‌گویند، یکی از حیاتی‌ترین و در عین حال نادیده‌گرفته‌شده‌ترین اندام‌های بدن است. این عضو صورتی‌رنگ و اسفنجی، نقش یک «کارخانه دو منظوره» را در بدن ایفا می‌کند: هم به هضم غذایی که می‌خورید کمک می‌کند و هم سوخت‌رسانی به سلول‌های بدن (از طریق انسولین) را مدیریت می‌کند.
در ادامه، کالبدشکافی دقیق، وظایف حیاتی و ارتباط تنگاتنگ این عضو با دیابت را بررسی نموده‌ایم.

۱. آناتومی: پانکراس دقیقا کجاست؟

اگر دست خود را روی قسمت بالای شکم و کمی متمایل به چپ بگذارید، تقریبا محل قرارگیری پانکراس را پیدا کرده‌اید. اما موقعیت آن کمی پیچیده‌تر است:

• محل قرارگیری: این اندام در عمق حفره شکم و پشت معده پنهان شده است.
• شکل ظاهری: شبیه به یک گلابی دراز یا ماهی پهن است که طول آن حدود ۱۵ تا ۲۵ سانتی‌متر است.
• بخش‌های اصلی: پزشکان لوزالمعده را به سه قسمت تقسیم می‌کنند:

1. سر (Head): قسمت پهن‌تر که در انحنای دوازدهه (اولین بخش روده کوچک) قرار گرفته است.
2. تنه (Body): بخش میانی که پشت معده است.
3. دم (Tail): قسمت باریک انتهایی که به سمت چپ بدن کشیده شده و در کنار طحال قرار دارد.

نکته مهم: به دلیل قرارگیری در عمق بدن و پشت معده، تشخیص توده‌ها یا مشکلات پانکراس در معاینات فیزیکی ساده دشوار است و درد آن اغلب با کمردرد اشتباه گرفته می‌شود.

۲. دو وظیفه حیاتی: چرا بدون پانکراس زندگی سخت است؟

پانکراس یک غده منحصر‌به‌فرد است زیرا همزمان دو سیستم متفاوت بدن را مدیریت می‌کند:

الف) سیستم گوارشی (عملکرد برون‌ریز)

بخش اعظم پانکراس (حدود ۹۵٪) مشغول تولید آنزیم‌های قدرتمندی است که غذا را تجزیه می‌کنند. بدون این آنزیم‌ها بدن نمی‌تواند مواد مغذی را جذب کند.

• آمیلاز: برای هضم کربوهیدرات‌ها و نشاسته.
• لیپاز: برای هضم چربی‌ها.
• پروتئاز: برای هضم پروتئین‌ها.

این آنزیم‌ها از طریق «مجرای پانکراس» وارد روده کوچک می‌شوند.

ب) سیستم هورمونی (عملکرد درون‌ریز)

تنها ۵٪ از بافت پانکراس شامل خوشه‌های سلولی کوچکی به نام «جزایر لانگرهانس» می‌شود. این بخش مسئول تنظیم قند خون است و مستقیماً هورمون‌ها را به خون می‌ریزد.

۳. پانکراس و انسولین: داستان قند خون

ارتباط لوزالمعده با دیابت دقیقا در همین «جزایر لانگرهانس» شکل می‌گیرد. در اینجا دو نوع سلول اصلی وجود دارد که مثل ترموستات عمل می‌کنند:

1. سلول‌های بتا (Beta Cells):

• وظیفه: تولید انسولین.
• عملکرد: وقتی غذا می‌خورید و قند خون بالا می‌رود، سلول‌های بتا انسولین ترشح می‌کنند. انسولین مانند یک «کلید» عمل می‌کند که درهای سلول‌های بدن را باز کرده تا قند وارد آن‌ها شده و به انرژی تبدیل شود.

2. سلول‌های آلفا (Alpha Cells):

• وظیفه: تولید گلوکاگون.
• عملکرد: وقتی گرسنه هستید و قند خون افت می‌کند، این هورمون به کبد دستور می‌دهد تا قندهای ذخیره شده را آزاد کند.

۴. بیماری‌های رایج پانکراس

وقتی این سیستم پیچیده دچار اختلال شود، بیماری‌های زیر پدید می‌آیند:

• دیابت نوع ۱: سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول‌های بتا (تولیدکننده انسولین) حمله کرده و آن‌ها را نابود می‌کند. پانکراس دیگر انسولین تولید نمی‌کند.
• دیابت نوع ۲: پانکراس انسولین تولید می‌کند، اما بدن نسبت به آن مقاوم شده است (مقاومت به انسولین). در نهایت پانکراس از کار زیاد فرسوده می‌شود.
• پانکراتیت (التهاب لوزالمعده): زمانی رخ می‌دهد که آنزیم‌های گوارشی قبل از خروج از پانکراس فعال شوند و شروع به هضم خودِ بافت پانکراس کنند! (اغلب به دلیل سنگ کیسه صفرا یا مصرف الکل).
• سرطان پانکراس: رشد سلول‌های غیرطبیعی که معمولا در مراحل اولیه بدون علامت است.

۵. چه زمانی باید نگران شویم؟ (علائم خطر)

اگر علائم زیر را تجربه می‌کنید، ممکن است پانکراس شما در خطر باشد:

• درد شدید در بالای شکم که به سمت پشت و کمر تیر می‌کشد.
• دردی که بعد از خوردن غذا (به‌ویژه غذاهای چرب) بدتر می‌شود.
• مدفوع چرب، بدبو و شناور روی آب (نشان‌دهنده عدم جذب چربی).
• کاهش وزن ناگهانی و بدون دلیل.
• زردی پوست و سفیدی چشم (یرقان).

جمع‌بندی
لوزالمعده مدیر خاموش بدن شماست که هم سوخت‌رسانی (قند) و هم ساخت‌وساز (پروتیئن و چربی) را کنترل می‌کند. حفاظت از آن با رژیم غذایی سالم، دوری از الکل و دخانیات و کنترل وزن، بهترین راه برای پیشگیری از دیابت و سایر بیماری‌های متابولیک است.

وظیفه اصلی پانکراس در بدن چیست؟ (کارخانه شیمیایی بدن)

شاید تصور کنید وظیفه اصلی پانکراس (لوزالمعده) فقط تولید انسولین است، اما این تنها نیمی از ماجراست. پانکراس در واقع یک «عضو دوکاره» است که بدون آن، بدن نه می‌تواند غذا را هضم کند و نه می‌تواند از انرژی غذا استفاده نماید.
متخصصان فیزیولوژی وظایف پانکراس را به دو بخش اصلی تقسیم می‌کنند: عملکرد برون‌ریز (گوارشی) و عملکرد درون‌ریز (هورمونی).

۱. عملکرد برون‌ریز (Exocrine): هضم‌کننده قدرتمند غذا

حدود ۹۵ درصد از حجم پانکراس را غددی تشکیل می‌دهند که وظیفه گوارشی دارند. وقتی شما لقمه‌ای غذا می‌خورید، پانکراس شروع به تولید «شیره پانکراس» می‌کند. این شیره حاوی آنزیم‌های بسیار قدرتمندی است که اگر وجود نداشته باشند، غذا جذب بدن نشده و دفع می‌شود.
سه آنزیم کلیدی پانکراس عبارتند از:

1. لیپاز (Lipase): مسئول شکستن مولکول‌های چربی. اگر پانکراس لیپاز کافی نسازد، بدن نمی‌تواند چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی (مثل A, D, E, K) را جذب کند (که منجر به مدفوع چرب می‌شود).
2. آمیلاز (Amylase): مسئول شکستن کربوهیدرات‌ها و نشاسته به قندهای ساده برای تولید انرژی.
3. پروتئاز (Protease): مسئول شکستن پروتئین‌ها (مانند گوشت و تخم مرغ) به آمینو اسیدها. همچنین این آنزیم‌ها میکروب‌های موجود در روده را از بین می‌برند.

نکته جالب: شیره پانکراس همچنین حاوی بی‌کربنات است که اسید معده را خنثی می‌کند تا اسید سوزاننده معده به روده آسیب نرساند.

۲. عملکرد درون‌ریز (Endocrine): تنظیم‌کننده قند خون

تنها ۵ درصد باقی‌مانده از پانکراس، شامل سلول‌های خاصی به نام «جزایر لانگرهانس» است. این بخش مسئولیت حیاتی تنظیم سوخت بدن را بر عهده دارد و مستقیما هورمون‌ها را وارد جریان خون می‌کند.
این بخش مانند یک ترموستات هوشمند عمل می‌کند تا قند خون را همیشه در محدوده نرمال نگه دارد:

• وقتی قند خون بالاست (بعد از غذا)

سلول‌های بتا هورمون «انسولین» ترشح می‌کنند. انسولین قند اضافی را از خون جمع کرده و به داخل سلول‌ها (برای مصرف) یا کبد (برای ذخیره) می‌فرستد.

• وقتی قند خون پایین است (هنگام گرسنگی یا ورزش):

سلول‌های آلفا هورمون «گلوکاگون» ترشح می‌کنند. این هورمون به کبد دستور می‌دهد قندهای ذخیره شده را آزاد کند تا انرژی بدن تامین شود.

جدول خلاصه: پانکراس من چه کار می‌کند؟

اگر پانکراس وظیفه‌اش را درست انجام ندهد چه می‌شود؟

• اگر بخش گوارشی ضعیف شود: دچار سوءتغذیه، کاهش وزن شدید و اسهال چرب می‌شوید (نارسایی پانکراس)؛
• اگر بخش هورمونی ضعیف شود: قند در خون انباشته شده و دیابت (نوع ۱ یا ۲) ایجاد می‌شود.

نتیجه‌گیری بخش
بنابراین وظیفه پانکراس تنها کنترل دیابت نیست؛ بلکه کلید اصلی تبدیل غذای بشقاب شما به انرژی حیاتی بدن در دستان این عضو ۱۵ سانتی‌متری است.

انسولین: کلیدی برای قفل سلول‌ها

تصور کنید تمام سلول‌های بدن شما (از مغز گرفته تا عضلات پا) درهایی قفل شده دارند. گلوکز (قند حاصل از غذا) سوخت این سلول‌هاست و پشت در منتظر می‌ماند.

• نقش انسولین چیست؟ انسولین مانند کلید عمل می‌کند. این هورمون درِ سلول را باز می‌کند تا قند وارد شده و به انرژی تبدیل شود.
• وقتی کلیدها کار نمی‌کنند: اگر بدن انسولین کافی نسازد (دیابت نوع ۱) یا قفل‌ها زنگ‌زده باشند و کلید انسولین نتواند در را باز کند (که به آن مقاومت به انسولین می‌گوییم و در دیابت نوع ۲ شایع است)، قند پشت در می‌ماند.

تجمع قند در خون بجای رفتن به داخل سلول همان چیزی است که در آزمایش خون به عنوان «قند خون بالا» یا هیپرگلیسمی نشان داده می‌شود.

چرا به انسولین خارجی (مانند نوومیکس) نیاز داریم؟

زمانی که مدیریت قند خون تنها با قرص‌ها یا رژیم غذایی ممکن نیست، یعنی کارخانه پانکراس به نیروی کمکی نیاز دارد. طبق آمارهای انجمن دیابت آمریکا (ADA)، استفاده از انسولین در زمان مناسب، نه نشانه شکست در درمان، بلکه هوشمندانه‌ترین راه برای پیشگیری از آسیب‌های طولانی‌مدت به چشم، کلیه و اعصاب است.
انسولین‌های مدرن و ترکیبی مانند نوومیکس ۳۰ (NovoMix) طراحی شده‌اند تا رفتار طبیعی بدن را تقلید کنند؛ یعنی هم قندِ لحظه‌ای بعد از غذا را کنترل کنند و هم یک پوشش پایه برای طول روز ایجاد نمایند.

علائم هشدار دهنده بیماری‌های پانکراس (همراه با نقشه درد)

بیماری‌های پانکراس (لوزالمعده) اغلب «مرموز» نامیده می‌شوند، زیرا در مراحل اولیه علائم کمی دارند یا با مشکلات معده اشتباه گرفته می‌شوند. با این حال، بدن شما سیگنال‌های مشخصی می‌فرستد که اگر به آن‌ها توجه کنید، می‌توانید از آسیب‌های جدی جلوگیری کنید.
در ادامه ۵ علامت اصلی که نشان می‌دهد پانکراس شما نیاز به کمک دارد را بررسی می‌کنیم.

۱. درد شکمی خاص (مهمترین نشانه)

درد ناشی از پانکراس ویژگی‌های منحصر‌به‌فردی دارد که آن را از معده‌درد متمایز می‌کند.

• محل دقیق درد درد معمولا در مرکز بالای شکم (زیر استخوان جناغ سینه) و کمی متمایل به چپ احساس می‌شود؛
• انتشار درد یکی از نشانه‌های کلیدی این است که درد مانند یک کمربند به سمت پشت و کمر تیر می‌کشد؛
• زمان تشدید درد اغلب بعد از خوردن غذا (به‌ویژه غذاهای چرب یا سنگین) شروع شده یا بدتر می‌شود؛
• حالت تسکین برخلاف دردهای عضلانی، این درد با دراز کشیدن به پشت بدتر می‌شود. بسیاری از بیماران با خم شدن به جلو یا جمع کردن زانو در شکم (حالت جنینی) احساس راحتی بیشتری می‌کنند.

۲. تغییرات گوارشی و ظاهر مدفوع

وقتی پانکراس آنزیم کافی تولید نکند، غذا هضم نمی‌شود. این مسئله باعث تغییرات واضحی در اجابت مزاج می‌شود:

• مدفوع چرب (استئاتوره): مدفوعی که کم‌رنگ، بسیار بدبو و حجیم است و روی آب شناور می‌ماند. گاهی اوقات قطرات روغن در کاسه توالت دیده می‌شود. این یعنی چربی غذا جذب نشده است.
• تهوع و استفراغ: که معمولاً با خوردن غذا تحریک می‌شود و با داروهای معمولی معده بهبود نمی‌یابد.

۳. زردی پوست و چشم (یرقان)

اگر تومور یا سنگی در سر لوزالمعده (پانکراس) ایجاد شود، مجرای صفراوی را مسدود می‌کند. در نتیجه صفرا نمی‌تواند وارد روده شود و وارد خون می‌شود.

• علائم: زرد شدن سفیدی چشم، زردی پوست، تیره شدن رنگ ادرار (شبیه چای پررنگ) و کم‌رنگ شدن مدفوع (شبیه خاک رس).

۴. کاهش وزن بدون دلیل

اگر رژیم نگرفته‌اید اما به سرعت وزن کم می‌کنید می‌تواند نشانه خطر باشد.

• چرا؟ چون بدن آنزیم کافی برای جذب مواد مغذی از غذا را ندارد. حتی اگر غذا بخورید، بدن گرسنه می‌ماند. همچنین در موارد سرطان پانکراس، سلول‌های سرطانی انرژی بدن را مصرف می‌کنند.

۵. دیابت ناگهانی

اگر فردی که سابقه خانوادگی دیابت ندارد و چاق نیست، ناگهان دچار دیابت شود، پزشک باید سلامت لوزالمعده او را بررسی کند. این می‌تواند نشانه‌ای از تخریب سلول‌های تولیدکننده انسولین باشد.

جدول راهنما: آیا درد من از معده است یا پانکراس؟

بسیاری از کاربران درد پانکراس را با درد معده یا سنگ کیسه صفرا اشتباه می‌گیرند. این جدول تفاوت‌ها را روشن می‌کند:

چه زمانی باید فورا به پزشک مراجعه کرد؟

اگر درد شدید شکمی دارید که با علائم زیر همراه است، منتظر نمانید:

1. دردی که آنقدر شدید است که نمی‌توانید آرام بنشینید.
2. تب و لرز همراه با درد شکم.
3. زرد شدن سریع پوست یا چشم.
4. استفراغ‌های مکرر که قطع نمی‌شود.

شرایط انجام پیوند پانکراس

تصمیم به انجام پیوند پانکراس یک فرآیند چندوجهی است که بر اساس ارزیابی دقیق شرایط فرد و تطابق با معیارهای مشخص صورت می‌گیرد. به‌طور کلی این روش برای بیمارانی در نظر گرفته می‌شود که با وجود درمان‌های استاندارد، در کنترل دیابت نوع ۱ خود با مشکلات جدی مواجه هستند.

دیابت نوع ۱ مقاوم به درمان با قند خون ناپایدار

یکی از اصلی‌ترین اندیکاسیون‌های پیوند پانکراس داشتن تشخیص دیابت نوع ۱ است که حتی با رعایت دقیق رژیم غذایی، ورزش و انسولین ‌درمانی (چه به‌صورت تزریقی و چه پمپ انسولین)، همچنان با نوسانات شدید و غیرقابل پیش‌بینی قند خون مواجه هستند. این ناپایداری می‌تواند به شکل هیپوگلیسمی‌های مکرر و شدید (که منجر به کما یا آسیب‌های عصبی می‌شوند) یا هیپرگلیسمی‌های طولانی‌مدت و غیرقابل کنترل (که عامل پیشرفت عوارض مزمن هستند) بروز کند. در این گروه از افراد دارای تشخیص دیابت، پیوند پانکراس با فراهم کردن یک منبع پایدار و طبیعی انسولین، به ثبات و کنترل بهتر سطح قند خون کمک شایانی می‌کند.
بروز عوارض خطرناک مانند افت یا افزایش شدید قند خون  (Hypoglycemia Unawareness)
برخی از افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۱، به مرور زمان توانایی خود را برای تشخیص علائم هشداردهنده افت قند خون از دست می‌دهند. این وضعیت که به «عدم آگاهی از هیپوگلیسمی» شناخته می‌شود، بسیار خطرناک است، زیرا فرد بدون هیچ علامتی دچار افت شدید قند خون شده و در معرض کما، تشنج و حتی مرگ قرار می‌گیرد. پیوند پانکراس با بازگرداندن توانایی بدن در تنظیم طبیعی انسولین می‌تواند این ریسک مرگبار را به شدت کاهش دهد. همچنین، آن دسته از افراد دارای تشخیص دیابت که دچار هیپرگلیسمی شدید و مکرر می‌شوند و به دنبال آن عوارضی چون کتواسیدوز دیابتی (DKA) را تجربه می‌کنند، کاندیدای مناسبی برای جراحی پانکراس هستند.

پیوند همزمان کلیه و پانکراس در بیماران با نارسایی کلیه ناشی از دیابت

یکی از شایع‌ترین و جدی‌ترین عوارض دیابت نوع ۱ آسیب به کلیه‌ها (معروف به نفروپاتی) است که در نهایت منجر به نارسایی کلیوی و حتی نیاز به دیالیز می‌شود. در بیمارانی که علاوه‌بر دیابت نوع ۱، دچار نارسایی کلیه مرحله نهایی (ESRD) هستند و نیاز به پیوند کلیه دارند، اغلب پیوند همزمان پانکراس و کلیه توصیه می‌شود. دلایل این اقدام عبارتند از:

• پیشگیری از عود دیابت در کلیه پیوندی  اگر دیابت بیمار کنترل نشود، کلیه پیوندی نیز ممکن است در معرض آسیب ناشی از هیپرگلیسمی قرار گیرد و عملکرد خود را از دست بدهد. پیوند پانکراس با کنترل بهتر دیابت از کلیه پیوندی محافظت می‌کند؛
• بهبود نتایج پیوند کلیه  مطالعات نشان داده‌اند که پیوند همزمان پانکراس و کلیه، بقای کلیه پیوندی و همچنین بقای کلی بیمار را در مقایسه با پیوند کلیه به تنهایی، بهبود می‌بخشد.
• بهبود کیفیت زندگی رهایی از نیاز به دیالیز و همچنین کنترل بهتر دیابت، کیفیت کلی زندگی را به‌طور چشمگیری ارتقاء می‌دهد.

در برخی موارد، پیوند پانکراس به تنهایی نیز ممکن است انجام شود، اما شیوع آن کمتر از پیوند همزمان است. انتخاب نوع پیوند (پانکراس به تنهایی، پانکراس و کلیه، یا جزایر لانگرهانس) به شرایط خاص هر بیمار بستگی دارد.

مراحل آماده‌سازی و عمل پانکراس

پیوند پانکراس یک فرآیند پیچیده و چند مرحله‌ای است که نیازمند همکاری تیمی متشکل از جراحان، متخصصین غدد، ایمونولوژیست‌ها، متخصصین بیهوشی، پرستاران و سایر کادر درمان است. این مراحل شامل ارزیابی دقیق بیمار، یافتن اهداکننده مناسب، انجام جراحی پیوند و شروع مراقبت‌های پس از عمل می‌شود. در ادامه مراحل عمل پانکراس تشریح شده است.

1. ارزیابی کامل بیمار

قبل از تصمیم‌گیری نهایی برای پیوند پانکراس، هر بیمار کاندید تحت یک ارزیابی جامع قرار می‌گیرد تا از آمادگی کامل وی برای این جراحی بزرگ اطمینان حاصل شود. این ارزیابی شامل موارد زیر می‌شود:

• آزمایش‌ خون   شامل بررسی کامل شمارش سلول‌های خونی، عملکرد کلیه و کبد، وضعیت انعقادی خون، سطح الکترولیت‌ها، پروفایل چربی و آزمایش‌های غربالگری عفونت (مانند هپاتیت و HIV) و همچنین، بررسی گروه خونی و آنالیز HLA (آنتی‌ژن‌های لکوسیت انسانی) برای تعیین میزان سازگاری با بافت اهداکننده انجام می‌شود؛
• تصویربرداری  جهت ارزیابی سلامت عروق خونی (مانند شریان و ورید مزانتریک فوقانی که برای اتصال پانکراس پیوندی استفاده می‌شوند)، اغلب از سی‌تی آنژیوگرافی (CTA) یا ام‌آر آنژیوگرافی (MRA)  استفاده می‌شود. همچنین، ممکن است سونوگرافی داپلر برای ارزیابی جریان خون در اعضای حیاتی انجام شود؛
• بررسی سلامت عمومی  ارزیابی دقیق وضعیت سلامت قلب و عروق (با نوار قلب، اکوکاردیوگرافی یا تست ورزش)، سلامت ریه‌ها (با اسپیرومتری) و سایر ارگان‌ها ضروری است تا اطمینان حاصل شود بیمار تحمل جراحی بزرگ و دوره نقاهت پس از آن را دارد. بررسی سلامت دهان و دندان نیز برای کاهش خطر عفونت پس از پیوند مهم است؛
• ارزیابی روانشناختی  بیمار و خانواده وی از نظر روانی برای مواجهه با استرس جراحی، دوره نقاهت، و تعهد مادام‌العمر به مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.

2. یافتن اهداکننده مناسب

پانکراس پیوندی معمولا از فردی که دچار مرگ مغزی شده اما قلب و عروقش هنوز فعال هستند برداشته می‌شود. یافتن پانکراس مناسب مستلزم رعایت نکات زیر است:

• سازگاری گروه خونی گروه خونی پانکراس اهداکننده باید با گروه خونی گیرنده سازگار باشد (ABO compatibility)؛
• سازگاری بافتی (HLA) در پیوند پانکراس، میزان سازگاری بافتی نسبت به پیوند کلیه معمولا کمتر حائز اهمیت است، اما تلاش می‌شود تا حد امکان سازگاری افزایش یابد؛
• سلامت پانکراس اهداکننده  پانکراس اهداکننده باید عاری از بیماری، عفونت، و آسیب ناشی از شوک یا هیپوتانسیون باشد. ارزیابی دقیق پانکراس قبل از برداشت، از جمله بررسی سابقه پزشکی اهداکننده، برای اطمینان از سلامت آن حیاتی است؛
• زمان ایسکمی پس از برداشت پانکراس، مدت زمان بین قطع خون‌رسانی به پانکراس و شروع خون‌رسانی مجدد در بدن گیرنده (زمان ایسکمی) باید به حداقل ممکن کاهش یابد تا از آسیب بافتی جلوگیری شود. پانکراس در محلول‌های خاصی نگهداری و سرد می‌شود تا حیات سلول‌های آن حفظ شود.

3. جراحی پیوند پانکراس

پیوند پانکراس یک عمل جراحی پیچیده است که معمولا چندین ساعت طول می‌کشد. بسته به پروتکل مرکز پیوند، روش‌های مختلفی برای اتصال پانکراس پیوندی وجود دارد. یکی از رایج‌ترین روش‌ها، پیوند «پانکراس به همراه دوازدهه (pancreaticoduodenal transplant)» است.

• آماده‌سازی محل پیوند  در ناحیه شکم گیرنده (معمولا در حفره حوضچه لگن، نزدیکی مثانه)، محل مناسبی برای دریافت پانکراس پیوندی آماده می‌شود؛
• اتصال عروق  شریان پانکراس پیوندی (معمولا شریان مزانتریک فوقانی) به یکی از شریان‌های اصلی گیرنده (مانند شریان ایلیاک خارجی یا داخلی) و ورید پانکراس پیوندی (معمولا ورید مزانتریک فوقانی) به ورید اصلی گیرنده (مانند ورید ایلیاک خارجی یا اصلی) متصل می‌شود. این اتصال عروقی خون‌رسانی مجدد به پانکراس پیوندی را فراهم می‌کند؛
• اتصال مجاری ترشحی  نحوه مدیریت ترشحات پانکراس (آنزیم‌های گوارشی) به دو روش اصلی انجام می‌شود:
  • روش دهانه‌ای (Duodenal Drainage) بخشی از دوازدهه همراه با پانکراس اهداکننده پیوند زده می‌شود و به‌صورت مستقیم به روده کوچک گیرنده (معمولا ژژونوم) متصل می‌گردد. این روش امکان تخلیه طبیعی آنزیم‌های پانکراس را فراهم می‌کند؛
  • روش مجرایی (Pancreatic Duct Drainage) مجرای پانکراس پیوندی مستقیما به روده کوچک گیرنده (ژژونوم) یا به‌طور غیرمستقیم از طریق اتصال مجرای صفراوی پیوند شده، متصل می‌شود. در برخی موارد، بخشی از مجاری ادراری (مثانه) نیز به‌عنوان محلی برای تخلیه ترشحات پانکراس (در صورت عدم استفاده از روش دهانه‌ای) در نظر گرفته می‌شود.
• بستن محل جراحی پس از اطمینان از جریان خون مناسب در پانکراس پیوندی و عدم نشتی، محل جراحی بسته می‌شود.

4. شروع داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

پس از اتمام جراحی، مهم‌ترین مرحله برای بقای پیوند، جلوگیری از رد پیوند توسط سیستم ایمنی بدن گیرنده است. سیستم ایمنی به‌طور طبیعی پانکراس پیوندی را به‌عنوان یک بافت خارجی شناسایی کرده و به آن حمله می‌کند. برای مقابله با این واکنش، گیرنده بلافاصله پس از جراحی، تحت درمان با ترکیبی از داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (Immunosuppressants) قرار می‌گیرد.

• داروهای اولیه (القایی) در روزهای اولیه پس از پیوند، معمولا از داروهای قوی‌تر مانند آنتی‌بادی‌های مونوکلونال مانند Basiliximab یا Thymoglobulin برای سرکوب سریع سیستم ایمنی و کاهش خطر رد حاد پیوند استفاده می‌شود؛
• داروهای نگهدارنده بیمار باید ترکیبی از داروهای سرکوب‌کننده ایمنی را به‌طور مداوم و مادام‌العمر مصرف کند. این داروها معمولا شامل مهارکننده‌های کلسینورین (مانند تاکرولیموس یا سیکلوسپورین)، ضد متابولیت‌ها (مانند مایکوفنولیت موفتیل یا آزاتیوپرین) و کورتیکواستروئیدها (مانند پردنیزولون) می‌شود.

تنظیم دوز این داروها بر اساس سطح خونی آنها، پاسخ ایمنی بیمار و وجود عوارض جانبی، به دقت توسط تیم پیوند انجام می‌شود.

مزایای پیوند پانکراس

پیوند پانکراس، علی‌رغم پیچیدگی‌ها و ریسک‌های خود، مزایای قابل‌توجهی برای بیماران واجد شرایط دارد دارد که می‌تواند منجر به بهبود چشمگیر کیفیت زندگی و سلامت کلی آنها شود.
بازگشت تولید طبیعی انسولین و کنترل بهتر قند خون
مهم‌ترین و اساسی‌ترین مزیت پیوند پانکراس برقراری مجدد توانایی طبیعی بدن برای تولید انسولین است. پانکراس پیوندی، که از سلول‌های بتای زنده و سالم تشکیل شده، قادر است به‌صورت مداوم و متناسب با نیاز بدن، انسولین ترشح کند. این امر منجر به موارد زیر می‌شود:

• کنترل پایدارتر قند خون  نوسانات شدید قند خون که مشخصه دیابت نوع ۱ است، به‌طور قابل توجهی کاهش یافته یا حذف می‌شود؛
• نرمال شدن هموگلوبین A1c (HbA1c) سطح HbA1c که معیاری برای میانگین قند خون در طول 2-3 ماه گذشته است، به‌طور معمول به محدوده نرمال باز می‌گردد؛
• حذف یا کاهش قابل‌توجه نیاز به تزریق انسولین  فرد دارای تشخیص دیابت دیگر نیازی به تزریق روزانه انسولین، شمارش کربوهیدرات و بررسی مکرر قند خون نخواهد داشت.

کاهش یا حذف وابستگی به تزریق انسولین
وابستگی به تزریق روزانه انسولین، همراه با محدودیت‌های غذایی و فعالیتی، بار روانی و فیزیکی قابل‌توجهی را بر دوش بیماران افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۱ تحمیل می‌کند. پیوند موفق پانکراس این وابستگی را از بین می‌برد و به فرد دارای تشخیص دیابت آزادی بیشتری در انتخاب سبک زندگی، غذا و فعالیت‌های روزمره می‌بخشد. این آزادی می‌تواند به‌طور مستقیم بر بهبود روحیه و رفاه بیمار تاثیرگذار باشد.

پیشگیری از پیشرفت عوارض دیابت (چشمی، کلیوی، عصبی)

دیابت نوع ۱، در صورت عدم کنترل مناسب، می‌تواند منجر به عوارض جدی و گاهی ناتوان‌کننده در اندام‌های مختلف شود:

• عوارض چشمی (رتینوپاتی دیابتی) آسیب به عروق خونی شبکیه چشم که می‌تواند منجر به کاهش بینایی یا کوری شود؛
• عوارض کلیوی (نفروپاتی دیابتی)  آسیب به گلومرول‌های کلیه که می‌تواند به نارسایی کلیه منجر شود؛
• عوارض عصبی (نوروپاتی دیابتی)  آسیب به اعصاب محیطی و اتونوم که می‌تواند باعث درد، بی‌حسی، مشکلات گوارشی، قلبی عروقی و اختلال در عملکرد جنسی شود؛
• بیماری‌های قلبی عروقی  افزایش ریسک تصلب شرایین، سکته قلبی و مغزی.

با برقراری کنترل پایدار قند خون از طریق پیوند پانکراس، پیشرفت این عوارض مزمن کند شده یا متوقف می‌شود و در برخی موارد، حتی ممکن است بهبودهایی نیز در وضعیت موجود مشاهده شود.