تصور کنید بدن شما یک موتور قدرتمند است و گلوکز (قند) سوخت اصلی آن محسوب میشود. اما این سوخت بدون یک «کلید» اختصاصی نمیتواند وارد موتور (سلولها) شود و انرژی تولید کند. آن کلید حیات، هورمونی به نام انسولین (Insulin) است. بدون انسولین قند به جای تولید انرژی در رگهای خونی انباشته شده و مانند سمی شیرین به ارگانهای حیاتی آسیب میزند.
بسیاری از افراد به محض شنیدن نام انسولین به یاد تزریق و دیابت میافتند؛ اما داستان این هورمون بسیار فراتر از یک دارو است. انسولین که به طور طبیعی توسط لوزالمعده (پانکراس) ترشح میشود، فرمانده اصلی مدیریت سوختوساز بدن است. اما وقتی بدن این فرمانده را از دست میدهد یا سلولها از دستوراتش سرپیچی میکنند (مقاومت به انسولین)، چه اتفاقی میافتد؟
در این مقاله جامع از مجله سلامت شکربان، قرار است به سادهترین زبان علمی بررسی کنیم که انسولین چیست، چه تفاوتی بین انواع انسولین (از سریعالاثر تا طولانیاثر) وجود دارد و چگونه میتوان با شناخت دقیق این هورمون، سکان هدایت دیابت را در دست گرفت. اگر پزشک برای شما یا عزیزانتان انسولین تجویز کرده، نگران نباشید؛ شما در حال مطالعه کاملترین راهنمای فارسی هستید.
انسولین چیست به زبان ساده
انسولین (Insulin) جزء هورمونهایی که نقش مهمی در تنظنم متابولیسم بدن دارد. شاید مهمترین نقش انسولین در بدن تنظیم قند خون در دامنه 70 تا 140 میلی گرم در دسی لیتر باشد. به اینصورت که هورمون انسولین از طریق تاثیر بر کبد منجر به ذخیره شدن قند (گلوکز) دریافتی از طریق مواد خوراکی به صورت گلیکوژن و آزاد شدن آن به صورت تدریجی میشود (حدود دو-سوم گلوکز دریافتی از هر وعده غذایی به صورت گلیکوژن در کبد ذخیره شده و سپس به تدریج وارد جریان خون میشود). بر اساس آنچه مطرح شد، انسولین باعث ورود گلوکز از جریان خون به درون سلول میشود. گلوکز نوعی قند است که از تجزیه مواد خوراکی ایجاد میشود و منبع اصلی تامین انرژی اکثر سلولهای بدن است (بهویژه سلولهای مغزی). بنابراین در نبود انسولین کافی در جریان خون، گلوکز وارد سلولها نمیشود و مقدار آن به تدریج در بدن افزایش مییابد و در نهایت منجر به بیماری «دیابت» میشود. نکته قابلتوجه این است که نبود انسولین در جریان خون برای مدتی طولانی منجر به بیماری خطرناک به نام «کتواسیدوز دیابتی» (DKA) میشود. تاثیر کتواسیدوز دیابتی به اینصورت است که در نبود انسولین در جریان خون بدن قادر به تامین انرژی سلولها نیست و برای تامین انرژی اقدام به تجزیه چربیها میکند. نکته قابلتوجه این است که تجزیه چربی منجر به آزاد شدن مادهای به نام «کتون» میشود که یکی از تاثیرات جدی آن اسیدی شدن خون است. علاوهبر این، انسولین نقش مهمی در استفاده از سلولهای چربی به عنوان منبع سوخت دارد. به اینصورت که با تاثیر بر بافتهای چربی مانع از استفاده از آنها به عنوان منبع سوخت میشود. بنابراین، در شرایطی که سطوح انسولین خون به هر دلیلی پایین باشد، بدن از چربی به عنوان منبع سوخت استفاده میکند.
همانطورکه مطرح شد، انسولین باعث کاهش سطح قند خون میشود. در مقابل، هورمونی به نام «گلوکاگون (Glucagon)» منجر به افزایش قند خون میشود. گلوکاگون هورمونی است که در شرایط کاهش شدید قند خون توسط سلولهای آلفای جزایر لانگرهانس لوزالمعده (پانکراس) ترشح میشود. کارکرد هورمون گلوکاگون در نقطه مقابل انسولین قرار دارد (باعث افزایش قند خون میشود). مغز از دو هورمون انسولین و گلوکاگون برای تنظیم قند خون (افزایش و کاهش آن) در محدوده 70 تا 140 میلی گرم در دسی لیتر استفاده میکند.
هورمون انسولین
انسولین یک هورمون آنابولیک محسوب میشود چراکه نقش بسیار مهمی در فرآیندهای مرتبط با متابولیسم بدن و همچنین تولید و ترشح سایر هورمونها دارد. آنوبالیک به فرآیندهایی اطلاق میشود که با رشد و ساختن بدن مرتبط هستند. به اینصورت که یکسری مولکولهای کوچک به هم وصل شده و منجر به ایجاد مولکولهای بزرگتر و پیچیدهتر میشوند. تولید عضله (یا همان عضلهسازی) یکی از مثالهای رایج آنابولیسم است. بر همین اساس هورمونهایی که زمینهساز شرایط آنابولیسم هستند، هورمونهای آنابولیک نامیده میشوند. مهمترین هورمونهای آنابولیک عبارتند از: انسولین، تستوسترون، استروژن، هورمون رشد و فاکتور رشد شبه انسولین یا IGF1.
فعالسازی ترشح انسولین یا قطع آن توسط برخی از هورمونهای بدن کنترل میشود به اینصورت که هورمونهای دستگاه گوارش و استیل کولین مهمترین تاثیر را بر سلولهای بتای جزایر لانگرانس پانکراس برای تولید و ترشح انسولین دارند. در مقابل، هورمونهای آدرنالین و نورآدرنالین بیشترین تاثیر را بر مهار ترشح انسولین دارند.
انسولین از کجا ترشح میشود
هورمون انسولین توسط پانکراس (یا همان لوزالمعده) تولید و ترشح میشود. این اندام (که بخشی از دستگاه گوارش و سیستم هورمونی غدد درونریز محسوب میشود) دو نقش بسیار مهم دارد: افزاش قند خون و کاهش قند خون. به آن بخش از لوزالمعده یا پانکراس که مسئولیت تولید هورمون را برعهده دارد «جزایر لانگرهانس» گفته میشود. این جزایر از چند دسته سلول تشکیل شدهاند که از آن جمله میتوان به سلولهای آلفا و بتا اشاره کرد. سلولهای آلفا و بتای جزایر لانگرهانس مسئولیت تولید دو هورمون گلوکاگون و انسولین را برعهده دارد. سلولهای آلفا هورمون گلوکاگون و سلولهای بتا هورمون انسولین را میسازند. به دیگر سخن، جزایر لانگرهانس دارای دو گروه سلول هستند که نقش بسیار مهمی در تنظیم قند خون دارند: سلولهای آلفا و سلولهای بتا. سلولهای آلفا مسئولیت تولید و ترشح هورمون گلوکاگون را برعهده دارند (که منجر به افزایش قند خون میشود). سلولهای بتا نیز مسئولیت تولید و ترشح هورمون انسولین را برعهده دارند (که منجر به کاهش قند خون میشود).
انسولین از چه ساخته میشود
انسولین توسط سلولهای بتای جزایر لانگرهانس پانکراس تولید و ترشح میشود. سازوکار تولید آن نیز به اینصورت است که در ابتدا mRNA یا رونوشت ژن انسولین به یک زنجیره پیشساز به نام «پره پروانسولین» تبدیل میشود. در شبکه آندوپلاسمی، آنزیم اندوپپتیداز، یک پپتید اتصالی به نام «C پپتید یا C-peptic» را برش میدهد که نتیجه آن اتصال زنجیرههای A و B است. این برش، زنجیره را به دو قطعه A و B تبدیل میکند که با دو پل دی-سولفیدیِ بین زنجیرهای به یکدیگر متصل میمانند. این مراحل منجر به تولید انسولین میشود. سپس مقادیر یکسانی انسولین و پپتید C در دستگاه گلژی درون وزیکولها بستهبندی و در سیتوپلاسم ذخیره میکند.
انواع انسولین بر اساس منشاء تولید
دیابت نوع یک نوعی بیماری خودایمنی است که در آن بدن نمیتواند انسولین کافی تولید کند. انسولین، هورمونی کلیدی برای کنترل قند خون است و افراد دارای تشخیص دیابت (عمدتا دیابت نوع یک یا دیابت شیرین) باید بهصورت منظم این هورمون را دریافت کنند. تاکنون انواع مختلفی از انسولین برای مدیریت قند خون تولید شده است که هر کدام ویژگیها و کارکردهای خاص خود را دارد:
- انسولین حیوانی این انسولینها اولین نسل انسولین تولید شده توسط بشر بودند که نخستینبار در سال 1923 از پانکراس گاو و خوک تولید شدند. امروزه استفاده از این نوع انسولین متوقف شده است؛
- انسولین آنالوگ (Analogue Insulin) تولید آن در آزمایشگاه از طریق تکثیر پروتئین انسولین در باکتری اشرشیا کولی صورت میگیرد. این نوع انسولین از سال 1982 در دسترس است و شامل دو مدل انسولین رگولار (شفاف) و (NPH) شیری میشود؛ و
- انسولین انسانی تولید این نوع انسولین عمدتا در محیط آزمایشگاهی و از طریق فناوریهای نوترکیب صورت میگیرد.
انواع انسولین بر اساس سرعت تاثیر
بر اساس سرعت شروع و مدت زمان اثربخشی، انسولینها به دو دسته اصلی تقسیم شدهاند: انسولینهای سریعالاثر، انسولینهای طولانیاثر یا آهستهرهش. در ادامه به بررسی انواع مختلف انسولین پرداخته شده است.
انسولینهای سریعالاثر
انسولینهای سریعالاثر از جمله داروهای حیاتی برای کنترل قند خون پس از مصرف غذا هستند. این نوع انسولینها به سرعت در بدن جذب میشوند و اثرگذاری آنها معمولا ۱۵ دقیقه پس از تزریق آغاز میشود. این ویژگی به افراد دیابتی امکان میدهد تا قندخون خود را به سرعت پس از صرف غذا کنترل کنند و از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری کنند. انسولینهای سریعالاثر معمولا پیش از صرف وعدههای غذایی تزریق میشوند و به همین دلیل در مدیریت روزمره دیابت نوع یک بسیار مؤثر هستند.
انسولینهای طولانیاثر
بر خلاف انسولینهای سریعالاثر، انسولینهای طولانیاثر به تدریج قند خون را در طول روز کنترل میکنند. این نوع انسولینها معمولا یک یا دوبار در روز تجویز میشوند و به بیماران کمک میکنند تا قند خون خود را در طول ۲۴ ساعت کنترل نمایند. اثر این انسولینها معمولا ۲۴ ساعت یا بیشتر طول میکشد و باعث میشود که افراد بتوانند در طول روز احساس ثبات بیشتری داشته باشند. به همین دلیل، انسولینهای طولانیاثر یک گزینه ایدهآل برای مدیریت قند خون در طولانیمدت هستند.
ترکیب انسولینهای سریع و طولانیاثر
بسیاری از افراد دارای تشخیص دیابت نوع یک ممکن است نیاز داشته باشند که از ترکیب انسولینهای سریع و طولانیاثر استفاده کنند. این ترکیب به آنها امکان میدهد که قند خون خود را در هر دو مرحله (پس از غذا و در طول روز) بهطور موثری کنترل کنند. استفاده از این روش درمانی میتواند به بهبود کیفیت زندگی افراد دیابتی کمک کند و نوسانات قندخون را کاهش دهد. بااین وجود، تنظیم دوز مناسب و زمانبندی تزریقها بسیار حائز اهمیت است و باید تحت نظارت پزشک متخصص انجام شود.
عوارض انسولین در دیابت نوع یک
هرچند که انسولین نقش بسیار مهمی در کنترل قند خون دارد اما در برخی از موارد ممکن است استفاده از آن همراه با عوارض باشد. در ادامه به برخی از مهمترین عوارض انسولین در دیابت نوع یک پرداخته شده است:
- افت شدید قند خون (هیپوگلیسمی): در برخی موارد (بهویژه در شرایطی که دوز انسولین به صورت صحیح محاسبه نشده است یا اینکه فرد تحرک فیزیکی داشته یا غذای کمتری مصرف کرده) استفاده از انسولین منجر به افت شدید قند خون میشود؛
- افزایش شدید قند خون (هیپرگلیسمی): در شرایطی که دوز انسولین به مقدار کمتر از حد نیاز تزریق شده است یا اینکه فرد به علت تغییر در شرایط زندگی دچار نوسانات قند خون شده است، تزریق کمتر از حد انسولین ممکن است منجر به افزایش شدید قند خون شود؛
- سرگیجه و تعریق: در برخی از افراد تزریق انسولین ممکن است منجر به سرگیجه و عرق کردن شود؛
- نارساییهای کلیوی: یکی از عوارض بلند مدت استفاده از انسولین نارساییهای کلیوی است. توجه داشته باشید که بالا بودن قند خون برای مدت طولانی منجر به افزایش بارکاری کلیهها برای فیلترکردن خون میشود؛
- آسیبهای پوستی: بهویژه در آن نواحی از پوست که تزریق انجام میشود، فرد ممکن است دچار آسیبهای پوستی شود. همچنین خطر عفونت در ناحیه تزریق به علت استفاده از سوزنهای آلوده یا عدم رعایت بهداشت وجود دارد.
انواع انسولین: کدام نوع برای شماست؟
انسولینها یکسان نیستند، آنها مانند وسایل نقلیه مختلف عمل میکنند؛ برخی مانند یک موتور مسابقهای سریع هستند و برخی مثل یک کامیون باری آهسته اما مداوم حرکت میکنند. پزشک شما بر اساس سبک زندگی، سن و نوسانات قند خونتان، یک یا ترکیبی از موارد زیر را تجویز میکند.
بهطور کلی، انسولینها به ۵ دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. انسولینهای سریعالاثر (Rapid-acting)
این نوع انسولین همان «موتور مسابقهای» است. بسیار سریع وارد خون میشود و معمولا درست قبل از غذا یا حتی بلافاصله بعد از آن تزریق میشود تا قندِ ناشی از غذایی که میخورید را کنترل کند.
- شکل ظاهری شفاف (مانند آب)؛
- زمان شروع ۵ تا ۱۵ دقیقه بعد از تزریق؛
- اوج اثر ۱ تا ۲ ساعت بعد.
- نامهای رایج در ایران: نوورپید (NovoRapid)، اپیدرا (Apidra)، هومالوگ (Humalog).
۲. انسولینهای کوتاهاثر یا رگولار (Short-acting / Regular)
این نوع انسولین، نسخه کلاسیکتر انسولین است. کمی دیرتر از نوع سریعالاثر شروع به کار میکند، بنابراین باید آن را حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه قبل از غذا تزریق کنید.
- شکل ظاهری شفاف؛
- زمان شروع ۳۰ دقیقه؛
- اوج اثر ۲ تا ۳ ساعت بعد.
- نامهای رایج در ایران انسولین رگولار (معروف به انسولین آبکی).
۳. انسولینهای متوسطالاثر (Intermediate-acting / NPH)
این انسولین وظیفه دارد نیازهای پایه بدن را تامین کند (بهعنوان مثال، زمانی که خواب هستید یا بین وعدههای غذایی). اغلب در کنار انسولینهای سریعالاثر استفاده میشود.
- شکل ظاهری کدر و شیریرنگ (حتما میبایست پیش از تزریق به آرامی غلتانده شود تا یکدست شود)؛
- زمان شروع ۱ تا ۲ ساعت؛
- اوج اثر ۴ تا ۱۲ ساعت (خطر افت قند در این ساعات وجود دارد)؛
- نامهای رایج در ایران: انسولین NPH (معروف به انسولین شیری).
۴. انسولینهای طولانیاثر (Long-acting / Basal)
این نوع انسولینها محبوبترین نوع برای کنترل قند پایه هستند. ویژگی طلایی آنها این است که «اوج اثر» ندارند؛ یعنی سطح آنها در خون ثابت میماند و خطر افت قند (هیپوگلیسمی) در آنها بسیار کمتر است. معمولا روزی یکبار تزریق میشوند.
- شکل ظاهری شفاف؛
- مدت اثر تا ۲۴ ساعت (یا بیشتر)؛
- نامهای رایج در ایران لانتوس (Lantus)، توجئو (Toujeo)، لومیر (Levemir)، بازالین.
۵. انسولینهای مخلوط (Pre-mixed)
برای کسانی که نمیخواهند چندین تزریق جداگانه داشته باشند، داروسازان انسولین سریع و متوسط/طولانی را در یک قلم ترکیب کردهاند.
- شکل ظاهری معمولا کدر (شیری)؛
- نحوه اثر دو قله اثر دارد (یکی برای غذا و دیگری برای طول روز)؛
- نامهای رایج در ایران نوومیکس (NovoMix) و نسل جدیدتر آن رایزودگ (Ryzodeg) که ترکیبی شفاف و مدرن است.
جدول مقایسه اثر انسولینها (ذخیره کنید!)
برای اینکه دقیقا بدانید داروی شما چه زمانی اثر میکند، این جدول راهنمای سریع شماست:
نوع انسولین | نامهای تجاری رایج | ظاهر | شروع اثر (Onset) | اوج اثر (Peak) | ماندگاری (Duration) |
سریعالاثر | نوورپید، اپیدرا | شفاف | ۱۰-۱۵ دقیقه | ۱-۲ ساعت | ۳-۵ ساعت |
کوتاهاثر | رگولار | شفاف | ۳۰ دقیقه | ۲-۳ ساعت | ۶-۸ ساعت |
متوسطالاثر | NPH | کدر (شیری) | ۱-۲ ساعت | ۴-۱۲ ساعت | ۱۲-۱۸ ساعت |
طولانیاثر | لانتوس، لومیر، توژئو | شفاف | ۱-۲ ساعت | بدون اوج (مسطح) | ۲۴+ ساعت |
مخلوط | نوومیکس | کدر | ۱۰-۲۰ دقیقه | ۱-۴ ساعت | ۱۴-۲۴ ساعت |
نکته طلایی دکتر شکر بان هرگز انسولینهای کدر (مانند NPH یا نوومیکس) را بهشدت تکان ندهید! آنها را به آرامی بین دو کف دست بغلتانید تا مخلوط شوند. تکان شدید باعث ایجاد حباب و دوز اشتباه میشود.