هموگلوبین (Hemoglobin یا Hgb یا hb) نوعی پروتئینی در گلبولهای قرمز است که وظیفه اصلی آن انتقال اکسیژن از ریه به بافتهاست. بنابراین هموگلوبینها به صورت منظم در جریان خون گردش میکنند. مواردی که قندخون (گلوکوز) به هر دلیلی افزایش مییابد، مولکولهای قندبه هموگلوبین میچسبد و میتواند کارکرد طبیعی آن را مختلف کند. باتوجه به اینکه طول عمر هموگلوبین میانگین حدود سه ماه است، بررسی میزان قند متصل شده به این مولکول میتواند نشانگر خوبی از تغییرات میزان قندخون در طول سه ماه گذشته باشد. بنابراین، برخلاف آزمایش قند ناشتا که نشانگر تغییرات قندخون در یک روز است، آزمایش A1c یا HbA1c نشانگر تغییرات قندخون در طول سه ماه است. در این نوشتار از مجله شکربان به بررسی آزمایش قند 3 ماهه یا آزمایش هموگلوبین a1c و دامنه نرمال a1c شده است.
فهرست مطالب
آزمایش هموگلوبین A1c چیست؟
یکی از مهمترین محدودیتهای سنجش قندخون در افراد دارای تشخیص دیابت (دیابت نوع یک یا وابسته به انسولین و دیابت نوع 2) این موضوع است که میزان قندخون بسته به زمان روز، میزان مصرف مواد خوراکی، استرس و غیره دچار تغییرات میشود. همانطورکه پیش از این بیان شد، قند موجود در خون یا گلوکز میتواند به هموگلوبین موجود در خون متصل شود (که منجر به اختلال در عملکرد آن میشود) و باتوجه به اینکه طول عمر هموگلوبین حدود 3 ماه است، آزمایش هموگلوبین A1c میتواند نشانگر تغییرات قندخون در طول سه ماه گذشته باشد. همچنین، از آنجاکه این آزمایش نیاز به ناشتا بودن ندارد، در هر زمان و شرایطی قابل انجام است. بنابراین، در کنار آزمایش قندخون ناشتا یا FBS، یکی از مهمترین آزمایشهای افراد دارای تشخیص دیابت آزمایش هموگلوین a1c یا HbA1c است. در صورتیکه میزان قندخون از حد نرمال بالاتر باشد، نشانگر تشخیص دیابت است. البته باید توجه داشت که این آزمایش برای تشخیص بیماریهای کلیوی و کبدی نیز نقش دارد.
آزمایش A1C یا HbA1c در دهه 1980 معرفی شد و به سرعت به ابزاری مهم در تشخیص و درمان دیابت تبدیل شد. آزمایش A1C نشانگر میانگین قند خون (گلوکز) طی سه ماه گذشته میباشد. برخلاف آزمایش قندخون ناشتا یا FBS که میتواند تحت تاثیر وقایعی مانند سطح استرس و وضعیت تغذیه در طول چند روز گذشته قرار داشته باشد، آزمایش A1c به این علت که نشانگر وضعیت قندخون در طول 3 ماه گذشته است نشانگر بهتری از تغییرات قندخون میباشد. دیگر اسامی این آزمایش عبارتند از اسامی دیگر این آزمایش شامل آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله، آزمایش گلیکوهموگلوبین و آزمایش هموگلوبین گلیسیته.
دامنه نرمال A1c چند است؟ (نرمال a1c چند است)
در صورتیکه سازوکار بدن برای کنترل قندخون بدون مشکل عمل کند، دامنه نرمال هموگلوبین A1c بین ۴ تا 6.5 درصد است (سطح طبیعی این آزمایش 5.6 درصد و کمتر است). در مورد افرادی که تشخیص دیابت ندارند، A1c حدود 5 درصد است. در صورتیکه دامنه هموگلوبین A1c بین 4.6 و 7.5 درصد باشد، نشانگر وضعیت پیشدیابت است. 5.6 درصد به بالا نیز نشانگر وضعیت دیابت است. آزمایش A1c نقش مهمی در تشخیص دیابت و نوع آن دارد و میتواند نقش ارزشمندی در تعیین مسیر درمان (تجویز داروهای خوراکی یا انسولین) داشته باشد. در صورتی که فرد برای مدت طولانی دارای تشخیص دیابت باشد، A1c بالا میتواند نشانگر نیاز به تغییر رژیم درمانی یا حتی سبک زندگی باشد.
بالا بودن نتیجه آزمایش A1c در کنار وضعیت قندخون میتواند نشانگر بیماریهای زیر باشد:
- بیماریهای قلبی عروقی؛
- بیماریهای کلیوی؛
- آسیب به سیستم عصبی؛
- آسیب به سیستم بینایی.
چرا انجام آزمایش هموگلوبین A1C مهم است؟
مهمترین مزیت آزمایش هموگلوبین A1c که موجب افزایش اعتبار آن نسبت به قندخون ناشتا شده است، طول عمر سه ماهه هموگلوبین است. بهعنوان مثال، در صورتی که قندخون شما در طول یک ماه گذشته بالا بوده باشد و این هفته به وضعیت طبیعی رسیده باشد، بررسی هموگلوبین نشانگر بالا بودن قندخون بالا در طول یک ماه گذشته به صورت A1c بالاتر است؛ این در حالیست که آزمایش قندخون ناشتا نشانگر طبیعی بودن قندخون است. به دیگر سخن، آزمایش A1C نشانگر میانگین قندخون در طول سه ماه گذشته میباشد که میتواند شاخص خوبی از موثر بودن اقدامات تجویز شده توسط پزشک برای کنترل قندخون در طول زمان باشد.
چه عواملی بر نتیجه آزمایش A1c تاثیر میگذارند؟
همانند بسیاری از آزمایشهای دیگر، آزمایش A1C یا حتی آزمایش قندخون ناشتا ماهیت نسبی دارد و با خطا همراه است. بهصورت میانگین، نتیجه این آزمایش میتواند تا نیم درصد بالاتر یا پایینتر از درصد واقعی باشد. بر همین اساس، نیاز است که در صورت غیرعادی بودن نتیجه، پزشک اقدام به تکرار آزمایش نماید. همچنین نیاز است که نتایج آزمایش با علائم فرد تطابق داده شود (بهعنوان مثال، افزایش تشنگی، تکرر ادرار و کاهش وزن شدید) و قند تصادفی بالای 200). همچنین، در صورتی که فرد دارای مشکلات کلیوی، بیماریهای کبدی یا کمخونی شدید باشد ممکن است نتایج آزمایش A1c تحت تاثیر منفی قرار گیرد. همچنین در صورتیکه فرد دارای کم خونی یا هموگلوبین پایین باشد، ممکن است نتیجه آزمایش تحت تاثیر قرار گیرد. در نهایت، کاهش بقای سلولهای قرمز نیز میتواندA1C را تحت تاثیر قرار دهد. مهمترین عوامل موثر بر نتیجه آزمایش A1c عبارتند از:
- نارسایی کلیوی، بیماریهای مرتبط با سیستم عروق (همچنین اهدای خون)، بیماری کبد یا کم خونی شدید؛
- استرس شدید پیش از انجام آزمایش یا ابتلا به افسردگی؛
- عوامل وراثتی و ژنتیکی؛
- ابتلا به اختلالات خونی خاص مانند کم خونی داسی شکل یا تالاسمی؛
- مصرف برخی از داروهای خاص (بهعنوان مثال، استروئیدها)؛
- مصرف مواد مخدر.
A1c باید در چه سطحی قرار داشته باشد؟
بهطور کلی هرچه A1c بالاتر باشد، ریسک بروز عوارض مرتبط با دیابت بالاتر است. همچنین، در صورتی که فرد از دریافت درمان خودداری کند یا درمانهای غیراثربخش ارائه شود، ممکن است میزان A1c به بالای 8 درصد برسد که با عوارض شدیدی همچون نوروپاتی دیابتی (آسیب به سیستم عصبی بدن)، نفروپاتی (آسیب به کلیهها)، رتینوپاتی (آسیب به چشمها) و غیره همراه باشد. پزشکان عموما رژیم درمانی و توصیههای سبک زندگی افراد دارای تشخیص دیابت را به نحوی تنظیم میکنند که A1c آنها به کمتر از 7 درصد کاهش یابد. بر همین اساس نیاز است که افراد دارای تشخیص دیابت هر سه ماه یکبار آزمایش A1c را به منظور اطمینان از اثربخشی درمانهای دریافتی انجام دهند. البته در صورتی که دیابت به خوبی کنترل شده باشد، میتوان بازه زمانی آزمایش را طولانیتر کرد.
آزمایش A1c باید هر چندوقت یکبار انجام شود؟
در صورتیکه پزشک شما برای نخستین بار به دیابت مشکوک شود احتمالا از شما میخواهد که آزمایش A1c انجام شود. اینکار به رسیدن به تشخیص قطعی دیابت و نوع آن کمک بزرگی میکند. همچنین، انجام این آزمایش نقش بسیار مهمی در ارزیابی اثربخشی درمانهای ارائه شده برای مدیریت قندخون دارد. در اینصورت معمولا نیاز است که هر شش ماه یکبار آزمایش A1c شود. همچنین، در صورت ابتلا به پیشدیابت، احتمالا نیاز است که سالی یکبار این آزمایش انجام شود، چراکه احتمالا پیشرفت بیماری به سمت دیابت زیاد است. علاوهبر این، در صورتیکه فرد دارای تشخیص دیابت نوع دو باشد (از انسولین هم استفاده نکند) و سطح قندخون وی در محدوده هدف قرار داشته باشد، نیاز است که هر شش ماه یکبار آزمایش A1c انجام شود. در صورت ابتلا به دیابت نوع یک یا دیابت وابسته به انسولین ممکن است سالی 3 الی 4 مرتبه این آزمایش انجام شود. علاوهبر این، در صورتی که رژیم درمانی فرد مبتلا به دیابت تغییر کند (بهعنوان مثال، داروی
جدیدی بهکار برده شود، ممکن است نیاز به انجام آزمایش A1c یا HbA1c باشد. توجه داشته باشید که انجام آزمایش A1c نیاز به ناشتایی ندارد.
علائم بالا بودن قندخون چیست؟
هنگامی که قندخون به مقدار زیادی افزایش مییابد و انسولینی برای مصرف آن وجود ندارد بدن شروع به دفع گلوکز از طریق کلیهها میکند، که باعث میشود فرد تکرر ادرار داشته باشد. تکرر ادرار نیز خود باعث تشنگی شدید میشود، که دومین علامت دیابت محسوب میشود. همچنین به این دلیل که سلولهای بدن قادر به دریافت انرژی از خون نیستند فرد احساس خستگی و رخوت شدید خواهد داشت. در واکنش به کمبود انرژی سلولها، بدن شروع به شکستن سلولهای چربی برای تامین انرژی میکند. به همین دلیل افراد پیش از اطلاع از دیابت خود کاهش وزن را نیز تجربه میکنند. این علائم ظرف چند روز تا چند هفته بروز مییابند، بنابراین مهمترین و رایجترین علائم دیابت عبارتند از:
- تکرر ادرار؛
- تشنگی شدید؛
- رخوت؛
- گرسنگی شدید؛
- کاهش وزن نامعمول؛
- تاری دید.
تشنگی شدید در این حالت با اینکه فرد بهصورت مداوم پشت سرهم آب مینوشد بازهم احساس تشنگی دارد. علت اصلی آن نیز دهیدراتهشدن (کمبود آب) ماهیچهها و سایر بافتهای بدن میباشد. منشاء دهیدراتهشدن نیز این است که در صورت افزایش قندخون بدن شروع به خارج کردن آب از بافتها برای رقیق کردن خون میکند.
تکرر ادرار تکرر ادرار دو علت اصلی دارد: (الف) تلاش بدن برای کاهش قندخون از طریق دفع آن از طریق ادرار؛ و (ب) نوشیدن بیش از حد آب برای جبران دهیدراته شدن ماهیچهها و سایر بافتهای بدن میباشد.
گرسنگی شدید فرد دارای تشخیص دیابت ممکن است حتی پس از صرف مواد خوراکی نیز احساس گرسنگی داشته باشد. احساس گرسنگی دائمی به این دلیل است که سلولهای بدن قادر به دریافت انرژی کافی از جریان خون نیستند.
کاهش وزن نامعمول فرد دارای تشخیص دیابت نوع یک ممکن است به صورت معمول وعدههای غذایی را مصرف کند ولی دائما احساس گرسنگی داشته باشد، و در عین حال وزن او نیز در حال کاهش باشد. کاهش وزن به این علت است که در صورت عدم دریافت انرژی کافی از مواد خوراکی مصرفی بدن شروع به تجزیه منابع انرژی ذخیره شده میکند -شامل منابع چربی و پروتئینی. که تجزیه این منابع ذخیره شده سبب کاهش وزن میشود.
رخوت گلوکز (قندخون) یکی از مهمترین منابع انرژی بدن میباشد. در صورت ابتلا به دیابت سلولهای بدن قادر به دریافت گلوکز از جریان خون برای تامین انرژی خود نیستند که موجب به خستگی و رخوت دائمی در فرد میشود.
تاری دید بالا بودن غیرمعمول قندخون میتواند سبب تاری دید شود. علت اصلی تاری دید نیز نفوذ مایعات به کانالهای بینایی میباشد. عموما پس از کاهش میزان قندخون تاری دید نیز برطرف میشود. دقت داشته باشید که تاری دید متفاوت از رتینوپاتی دیابتی است که عموما در طول زمان به علت آسیبهای ناشی از قندخون بالا ایجاد میشود.
برای مطالعه در مورد دیابت نوع یک و عوارض آن و همچنین دیابت نوع دو و عوارض آن اینجا کلیک کنید.
جمعبندی
آزمایش A1c نقش مهمی در تشخیص پیشدیابت و دیابت و همچنین اثربخشی اقدامات درمانی تجویز شده توسط پزشک در طول 3 ماه گذشته دارد. بر همین اساس افراد دارای تشخیص دیابت میبایست حداقل دوبار در سال این آزمایش را انجام دهند. هرچند که انجام این آزمایش نیاز به ناشتا بودن ندارد ولی برخی عوامل مانند استرس شدید، کم خونی یا مصرف برخی داروها مانند استروئیدها میتواند بر نتیجه این آزمایش تاثیر منفی بگذارد.