دیابت نوع ۲، که در گذشته دیابت بزرگسالان نیز نامیده میشد، نوعی اختلال در تنظیم قندخون (گلوکز) است که در بلندمدت منجر به افزایش غیرنرمال قندخون و تاثیرات منفی بر گردش خون، سیستم عصبی و غیره میشود. ویژگیهای بارز این بیماری عبارتند از قندخون بالا، مقاومت به انسولین یا کاهش ترشح انسولین. هرچندکه دیابت نوع دو بهعنوان دیابت بزرگسالان شناخته میشد، اما این بیماری میتواند در دوران کودکی نیز رخ دهد (البته به ندرت در دوران کودکی رخ میدهد). نکته قابلتوجه این است که هرچند تاکنون درمان مشخصی برای دیابت نوع ۲ ارائه نشده است، ولی رژیم غذایی مناسب و کاهش وزن، تحرک فیزیکی منظم و مدیریت استرس نقش مهمی در پیشگیری از و کنترل علائم این بیماری دارند.
در این نوشتار به بررسی دیابت نوع دو، علل ایجاد این بیماری، روشهای پیشگیری از آن و علائم و عوارض دیابت پرداخته شده است
در دیابت نوع ۲ یا دیابت غیر وابسته به انسولین، مقاومت انسولینی در سلولها ایجاد میشود و به تدریج بدن قادر به تولید انسولین کافی نمیباشد. در نتیجه قندخون به میزان قابلتوجهی افزایش مییابد.
فهرست مطالب
دیابت نوع ۲ چیست؟
دیابت نوع دو (یا Type-2-Diabetes) نوعی اختلال است که در آن پانکراس (لوزالمعده) به میزان کافی انسولین تولید نمیکند یا اینکه انسولین ترشح شده دارای کارکرد مناسب نیست. این موضوع منجر به ناتوانی سلولهای بدن در استفاده از قندخون (گلوکز) شده و به تدریج میزان قندخون افزایش مییابد. به دیگر سخن، سلولهای بدن برای تامین انرژی خود به سوخت (گلوکز/قند) نیاز دارند، ولی به علت اختلال در عملکرد انسولین، امکان ورود انسولین از جریان خون به درون سلول وجود ندارد (انسولین بهعنوان کلید ورود قند از جریان خون به درون سلول عمل میکند). در دیابت نوع ۲، بر خلاف دیابت نوع یک یا دیابت وابسته به انسولین، پانکراس قادر به تولید انسولین است، ولی میزان تولید آن کافی نیست. به دیگر سخن، انسولین کافی برای جذب قندخون کافی است، چراکه به علت بی تحرکی یا تغذیه نامناسب، قند دریافتی بدن به میزان قابلتوجهی افزایش یافته است. از سوی دیگر، در برخی موارد، افراد دارای تشخیص دیابت نوع دو دچار «مقاومت به انسولین» میشوند؛ به این معناکه پانکراس یا لوزالمعده انسولین تولید میکند، ولی سلولهای بدن قادر به استفاده از آن نیستند (برخلاف افراد دارای تشخیص دیابت نوع یک، که در آن به علت مشکلات خودایمنی، پانکراس قادر به تولید انسولین نیست). بر اساس آنچه مطرح شد، افراد دارای تشخیص دیابت با دو مشکل مواجه هستند: (الف) تولید ناکافی انسولین توسط پانکراس؛ و (ب) واکنش ناکافی سلولهای بدن به انسولین موجود در خون و در نتیجه کاهش ورود قند از جریان خون به درون سلول.
علائم دیابت نوع دو
دیابت نوع دو یا دیابت شیرین غیروابسته به انسولین یکی از شایعترین بیماری مرتبط با غدد بدن است که عدم کنترل آن منجر به بروز مشکلات و بیماریهای مختلفی میشود، از جمله بیماریهای قلبیوعروقی، کلیوی و سکته. علائم دیابت به تدریج و در گذر زمانبروز مییابند. بنابراین، ممکن است فرد سالها قندخون بالا داشته باشد و با دیابت نوع دو زندگی کند، ولی از بیماری خود آگاه نباشد. برخی از مهمترین علائمی که میتوانند به تشخیص زودهنگام دیابت کمک کنند عبارتند از:
- افزایش تشنگی؛
- تکرر ادرار؛
- کاهش شدید وزن به صورت ناگهانی؛
- خستگی بیدلیل؛
- تاخیر در بهبود زخمهای بدن؛
- بیحسی یا گزگز کردن دستها یا پاها؛
- تیره شدن پوست در نواحی گردن و زیربغل.
عوامل خطر ابتلا به دیابت نوع ۲
برخلاف دیابت نوع یک که عوامل مشخصی در ابتلا به آن نقش دارند، مجموعهای از عوامل مختلف در ابتلا به دیابت نوع دو نقش دارند. البته باید توجه داشت که مجموعهای از عوامل گوناگون در ابتلا به این بیماری نقش دارند، که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
- اضافه وزن و چاقی (بهویژه چربی دور شکم زیاد)؛
- سن (افراد بالای ۴۰ سال با احتمال بیشتری دچار دیابت نوع دو میشوند)؛
- سابقه خانوادگی (ابتلای بستگان درجه یک به دیابت نوع دو)؛
- قرار داشتن در وضعیت پیشدیابت؛
- نداشتن تحرک فیزیکی کافی (کمتر از سهبار در هفته)؛
- ابتلا به سندرم پلیکیستیک تخمدان؛
- مصرف سیگار و الکل؛
- ابتلا به دیابت بارداری؛
- کلسترول و چربی خون.
هرچقدر عوامل خطر بیشتری داشته باشید، احتمال ابتلای شما به دیابت نوع دو بیشتر است.
عوارض دیابت نوع دو
شاید جالب باشد که بدانید بخش اعظم افراد دارای تشخیص دیابت از بیماری خود آگاه نیستند. بر همین اساس آگاهی کمی نیز پیرامون این بیماری و انواع مختلف آن در میان افراد دارای تشخیص دیابت وجود دارد. افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۲ یا دیابت غیروابسته به انسولین عمدتا با مشکل مقاومت انسولین مواجه هستند؛ به این معنا که پانکراس همچنان انسولین ترشح میکند، اما به درستی از آن استفاده نمیشود. عدم درمان این بیماری باعث بروز مشکلات و بیماریهایی مانند بیماریهای قلبیوعروقی، کلیوی و سکته میشود. باتوجه به اینکه تاکنون درمان مشخصی برای دیابت ارائه نشده است، بهترین راهکار کنترل بیماری تغییر سبک زندگی، مصرف داروهای مرتبط با کنترل قندخون و یا انسولین و بررسی منظم قندخون است. در ادامه به مهمترین عوارض دیابت نوع ۲ پرداخته شده است.
- بیماریهای قلبیوعروقی بالا بودن قندخون برای مدت زمان طولانی منجر به آسیب به دیواره عروق خونی و در نهایت آسیب به آنها میشود که در نهایت منجر به افزایش ریسک بیماریهای قلبیوعروقی، سکته مغزی و باریک شدن عروق خونی میشود؛
- نوروپاتی یا آسیب به سیستم عصبی همزمان با افزایش قندخون در بلند مدت، سیستم عصبی بدن نیز به تدریج دچار آسیب شده و علائمی مانند گزگز دستها و پاها، بیحسی، سوزش و درد ایجاد میشوند؛
- مشکلات گوارشی دیابت ممکن است منجر به مشکلات گوارشی مختلفی مانند تهوع، استفراغ، اسهال/یبوست و غیره شود؛
- نفروپاتی (بیماریهای کلیوی) قندخون بالا به علت دیابت میتواند منجر به آسیب به کلیه شود؛
- رتینوپاتی (آسیب به چشم) رتینوپاتی ناشی از دیابت یکی از مهمترین عوارض دیابت است که بر اثر آن رگهای خونی شبکیه چشم دچار آسیب میشود؛
- بیماریهای پوستی در بلندمدت دیابت منجر به مشکلات پوستی مختلفی از جمله عفونتهای قارچی و باکترییایی میشود. تقریبا یکسوم افراد دارای تشخیص دیابت نوعی از اختلالات پوستی را در طول زندگی خود تجربه میکنند؛
- زخم پای دیابتی یکی از مشکلات رایج افراد دارای تشخیص دیابت زخم پای دیابتی است که به علت کاهش جریان خون به اندامهای مختلف بدن و آسیب به اعصاب و عروق خونی ایجاد میشود؛
- کاهش سرعت بهبود زخمها به علت آسیبهای وارد شده به اعصاب بدن و کاهش سرعت خونرسانی، سرعت بهبود زخمها و تاولها به میزان قابلتوجهی کاهش مییابد؛
- بیماریهای لثه و دهان عدم تنظیم قندخون در محدوده استاندارد منجر به افزایش احتمال ابتلا به بیماریهای دهان و لثه در افراد دارای تشخیص دیابت میشود. از سوی دیگر، عفونت در ناحیه دهان نیز منجر به افزایش قندخون و افزایش دشواری کنترل دیابت میشود؛
- مشکلات شنوایی همانطورکه پیش از این بیان شد، قندخون بالا منجر به آسیب به رگهای خونی و همچنین سیستم عصبی بدن میشود، از جمله در ناحیه گوش.
- مشکلات کبدی افزایش قندخون و افزایش ترشح انسولین منجر به افزایش تجمع چربی در کبد شده و در صورت وجود بیماری منجر به تشدید آن میشود؛
- آپنه خواب افزایش مقاومت به انسولین و همچنین افزایش فشار خون منجر به بروز آپنه خواب در افراد دارای تشخیص دیابت میشود. قابلتوجه اینکه، چاقی و اضافه وزن نیز در بروز این مشکل نقش دارد؛
- اختلال جنسی دیابت منجر به تاثیر بر بخشهای مختلفی از بدن و اختلال در عملکرد طبیعی آنها میشود. یکی از مهمترین عوارض قندخون بالا در افراد دارای تشخیص دیابت اختلال در نعوذ و عملکرد جنسی آقایان است؛
- سکته مغزی سکته مغزی زمانی رخ میدهد که خون و اکسیژن کافی به مغز نرسد که عمدتا ناشی از آسیب به رگهای خونی یا مسدود شدن آنها میباشد.
دیابت نوع دو مقاوم به انسولین چیست؟
مقاومت به انسولین یا اختلال در حساسیت به انسولین وضعیتی است که در آن بدن حساسیت لازم نسبت به انسولین ترشح شده را ندارد و تاثیر آن کاهش مییابد. بنابراین، بدن نیاز به انسولین بیشتری دارد و پانکراس (لوزالمعده) انسولین بیشتری را به منظور کنترل قندخون ترشح میکند. با گذر زمان سلولهای بتای پانکراس (که مسئول ترشح انسولین هستند) دچار فرسودگی شده و پانکراس به تدریج از کار میافتد و قادر به تولید انسولین کافی نیست. در نتیجه، قندخون مجدد افزایش مییابد. در حال حاضر دارویی برای درمان مقاومت به انسولین وجود ندارد، ولی داروهای دیابتی مانند متفورمین منجر به کاهش مقاومت نسبت به انسولین میشوند. علاوهبر این، رژیمهای کم کالری، کتوژونیک و تحرک فیزیکی نیز میتوانند مقاومت به انسولین را کاهش دهند.
روشهای تشخیص دیابت نوع دو
رایجترین و موثرترین روش برای تشخیص به هنگام بالا بودن قندخون انجام دورهای آزمایش قندخون است. این موضوع بهویژه در مورد افراد که BMI (شاخص توده بدنی) آنها بالاتر از ۲۵ است و/یا افراد بالای ۴۵ سال اهمیت مضاعفی دارد. برای بررسی میزان قندخون و تشخیص دیابت نوع ۲ آزمایشهای زیر توصیه میشود:
- آزمایش A1C (قند سه ماهه)
این آزمایش باهدف بررسی وضعیت قندخون در طول سه ماه گذشته انجام میشود. نتیجه کمتر از ۵٫۷% نشانگر نرمال بودن قند خون؛ بین ۵.۷ تا ۶.۴ نشانگر وضعیت پیشدیابت؛ و عدد بالاتر از ۶.۵ هم نشانگر دیابت است؛
۲. آزمایش تصادفی (رندوم) قندخون
این آزمایش میتواند در هر ساعتی از روز انجام شود و در صورتیکه نتیجه آن بزرگتر مساوی ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر باشد فرد دارای تشخیص دیابت است؛
۳. آزمایش قند خون ناشتا
قند ناشتا از رایجترین آزمایشهای موجود برای تشخیص دیابت نوع است. این آزمایش باید حداقل ۸ تا ۱۲ ساعت پس از صرف آخرین وعده غذایی انجام شود (بین ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا). نتیجه بزرگتر از ۱۲۶ میلیگرم در دو آزمایش متوالی نشانگر تشخیص دیابت است؛
۴. آزمایش تحمل گلوکز خوراکی
این آزمایش باید چهار بار اجرا شود: یکبار در حالت ناشتا (پس از ۸ تا ۱۲ ساعت غذا نخوردن)؛ سپس یک محلول قندی به فرد داده میشود و سه نمونه خونی با فاصله یک ساعت از بیمار گرفته میشود. نتیجه بیشتر از ۲۰۰ میلیگرم نشانگر تشخیص دیابت است؛
۵٫آزمایش چالش گلوکز
این آزمایش عمدتا باهدف غربالگری دیابت بارداری بین هفته ۲۴ تا ۲۸ بارداری تجویز میشود و دارای دو مرحله است. نخست، پس از صرف صبحانه و سپس یک ساعت پس از مصرف محلول گلوکزی. در صورتیکه نتیجه آزمایش بالاتر از ۱۴۰ میلیگرم در لیتر باشد یعنی فرد مبتلا به دیابت است.
دیابت نوع دو را چگونه درمان کنیم؟
همانطورکه پیش از این بیان شد، عدم درمان دیابت نوع ۲ و عدم کنترل قندخون منجر به عوارض و پیآیندهای مختلفی میشود. بااین وجود، باید توجه داشت که تاکنون درمان مشخص و قطعی برای درمان دیابت نوع ۲ معرفی نشده است و در مواجهه با این بیماری بیشتر باید به فکر روشهای کنترل آن بود تا درمان، چراکه در نبود درمان قطعی صرفا با سبک زندگی سالم و مصرف دارو میتوان قندخون را کنترل کرد. برخی از روشهای رایج برای کنترل قندخون در افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۲ عبارتند از:
- پیروی از رژیم غذایی سالم؛
- تحرک فیزیکی منظم باهدف رسیدن به وزن مناسب؛
- مصرف داروهای کنترل قندخون؛
- سنجش منظم قندخون؛
- خودداری از مصرف دخانیات و الکل.
راههای پیشگیری از دیابت نوع دو کدام است؟
داشتن سبک زندگی سالم (رژیم غذایی مناسب و تحرک فیزیکی کافی) مهمترین نقش را در پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع دو دارند:
- رژیم غذایی سالم مصرف مواد خوراکی حاوی فیبر بالا و چربی و کالری کم (مانند میوهها، سبزیجات و غلات کامل) باید در اولویت قرار گیرد؛
- تحرک فیزیکی کافی فعالیت هوازی متوسط تا شدید به مدت ۱۵۰ دقیقه یا بیشتر در هفته، مانند پیادهروی سریع، دوچرخهسواری یا دویدن؛
- کنترل اضافه وزن و چاقی کاهش ۷ تا ۱۰ درصد وزن بدن و تثبیت آن میتواند نقش مهمی در پیشگیری از بروز دیابت نوع دو یا کنترل عوارض آن داشته باشد.
داروهای دیابت نوع ۲ چیست؟
در بیشتر موارد نیاز است که در کنار رژیم غذایی مناسب و تحرک فیزیکی کافی، افراد دارای تشخیص دیابت برخی داروها را نیز مصرف نمایند. بسته به تشخیص و نظر پزشک طیف گستردهای از داروها برای درمان افراد دارای تشخیص دیابت نوع دو در دسترس هستند. متفورمین داروی رایج کنترل قندخون در این بیماری است. در واقع در اکثر موارد متفورمین اولین دارویی است که پس از تشخیص بیماری توسط پزشک تجویز میشود. کارکرد اصلی این دارو کاهش قند آزاد شده از کبد به جریان خون است. علاوهبر این، این دارو موجب بهبود کارکرد انسولین در بدن میشود.
درمان دیابت نوع دو با استفاده از طب سنتی
طب سنتی بر مصرف داروهای گیاهی و تغذیه برای درمان دیابت نوع ۲ تاکید دارد، از جمله ترخون، زردچوبه، ریحان، بابونه، آویشن و دارچین. قابلتوجه اینکه، در طب سنتی بامیه از جایگاه ویژهای برای کنترل قندخون برخوردار است. میتوانید ۵ عدد بامیه تازه را شب تا صبح داخل یک لیوان آب قرار دهید. سپس یک روز در میان آب آن را پیش از صبحانه با یک قاشق عسل میل کنید. موارد زیر نیز در طب سنتی مورد تاکید قرار گرفتهاند:
- مصرف روزانه دانه خرفه (یک مشت)؛
- مصرف یک بادام تلخ (هر ۱۲ ساعت یکبار)؛ و
- مصرف یک لیوان شربت عسل (آب ولرم + ۲ قاشق مرباخوری عسل) (یکبار صبح ناشتا و یکبار پیش از خواب).
باید توجه داشت که تاثیر طب سنتی و درمانهای گیاهی وابستگی زیادی به رعایت رژیم غذایی و همچنین داشتن تحرک فیزیکی منظم دارد (بهعنوان مثال، ۲۰ دقیقه پیادهروی آرام). همچنین، پیروی از این روشهای درمانی نیازمند مشاوره با پزشک متخصص است (چراکه در برخی موارد ممکن است با داروهای تجویزی تداخل داشته باشد). برخی از درمانهای گیاهی که میتوانند به کنترل قندخون کمک کنند عبارتند از: سیب، چای، چای سبز، پیاز، کلم و دانهها و گیاهان دارویی مثل گل راعی، دارچین، آلوئهورا، خیار تلخ، خار مریم، شنبلیله و دمنوش بابونه.
جمعبندی
دیابت نوع ۲ یا دیابت دیابت شیرین غیروابسته به انسولین نوعی اختلال در کنترل قندخون است که عمدتا در میان بزرگسالان مشاهده میشود. ولی به علت عواملی مانند تغییر سبک زندگی (رژیمهای غذایی نامناسب و نداشتن تحرک فیزیکی کافی) بروز این بیماری در میان جوانان و نوجوانان در حال گسترش است. عواملی مانند سابقه خانوادگی نیز در ابتلا به این بیماری نقش دارند. داشتن تحرک فیزیکی کافی و پیروی از رژیمهای غذایی سالم (بهعنوان مثال، کاهش مصرف قند و چربی و افزایش مصرف مواد خوراکی حاوی فیبر) نقش مهمی در پیشگیری از این بیماری دارند. در حال حاضر درمان قطعی برای دیابت تیپ دو وجود ندارد و کنترل قندخون مهمترین عامل در پیشگیری از عوارض این بیماری است، از جمله رتینوپاتی، نفروپاتی (آسیب به کلیهها)، آسیب به سیستم عصبی بدن، اختلال نعوذ و آپنه خواب.