لیروپریم (Pioglitazone/Metformin) چیست؟ کاربرد، نحوه مصرف و عوارض قرص لیروپریم در درمان
دیابت ملیتوس یک اختلال متابولیک مزمن و پیچیده است که با هیپرگلیسمی (افزایش شدید قند خون) شناخته میشود. دیابت یا همان مرض قند ناشی از اختلال در ترشح انسولین، مقاومت به انسولین یا هر دو است. دیابت، بهویژه دیابت نوع 2 (T2DM)، به دلیل شیوع روزافزون و افزایشی بار سنگینی بر نظامهای سلامت سراسر جهانی تحمیل کرده است. عوارض مزمن دیابت شامل میکروواسکولار (رتینوپاتی (آسیب به شبکیه چشم)، نفروپاتی (آسیب به کلیهها)، نوروپاتی (آسیب به سیستم اعصاب بدن)) و ماکروواسکولار (بیماریهای قلبی-عروقی) هستند که کیفیت زندگی افراد دارای تشخیص دیابت را به میزان قابلتوجهی تحت تاثیر قرار میدهند.
از این جهت مصرف داروهای کاهش دهنده قند از اهمیت قابلتوجهی برخوردار است. بر این اساس در این نوشتار از مجله شکربان به بررسی داروی لیروپریم و نقش آن در کاهش قند خون در افراد دارای تشخیص دیابت نوع 2 پرداخته شده است. لیروپریم نام تجاری دارویی است که ماده موثره آن لیراگلوتاید است و در گروه داروهای آگونیست گیرنده پپتید-۱ شبه گلوکاگون (GLP-1 Receptor Agonists) قرار میگیرد. لیروپریم با تقلید از عملکرد هورمونهای طبیعی روده به تنظیم قند خون کمک میکند و یکی از گزینههای مهم درمانی در دیابت نوع 2 محسوب میشود.
قرص لیروپریم برای چیست؟
قرص لیروپریم یک داروی خوراکی کاهش دهنده قند خون (قرص قند) است که برای کنترل قند خون در افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۲ تجویز میشود. این دارو زمانی استفاده میشود که رژیم غذایی و فعالیت بدنی به تنهایی نتوانند قند خون را به خوبی کنترل کنند یا نیاز به تقویت درمان وجود داشته باشد.
لیروپریم معمولا با هدف کاهش قند خون ناشتا و بعد از غذا به کار میرود و با افزایش ترشح انسولین توسط سلولهای بتا جزایر لانگرهانس پانکراس و همچنین کاهش مقاومت به انسولین به بهبود مدیریت قند خون کمک میکند. مصرف منظم لیروپریم میتواند در طول زمان به کاهش عوارض ناشی از بالا بودن قند خون مانند آسیب به کلیهها، اعصاب و چشمها کمک کند.
توجه داشته باشید که لیروپریم برای افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۱ یا درمان اورژانسی قند خون بالا مناسب نیست و میبایست دقیقا طبق نظر پزشک مصرف شود. همچنین، مصرف لیروپریم در برخی افراد ممکن است باعث افت قند خون، افزایش اشتها یا اضافه وزن شود، بهویژه در صورتیکه همراه با وعده غذایی مناسب مصرف نشود.
مکانیسم تاثیر قرص لیروپریم (لیراگلوتاید)
لیراگلوتاید یک پپتید تقلیدی از هورمون طبیعی GLP-1 است که در پاسخ به مصرف غذا توسط سلولهای L روده ترشح میشود. این هورمون نقش کلیدی در هموستاز گلوکز ایفا میکند. لیروپریم با اتصال به گیرندههای GLP-1، اثرات فیزیولوژیک این هورمون را تقویت میکند.
مکانیسم اصلی عملکرد لیروپریم (لیراگلوتاید) به اینصورت است:
- افزایش ترشح انسولین وابسته به گلوکز لیروپریم باعث میشود که سلولهای بتا پانکراس در پاسخ به افزایش سطح قند خون (بهعنوان مثال، پس از صرف غذا) انسولین بیشتری ترشح کنند. شایان ذکر اینکه، این افزایش در ترشح انسولین وابسته به قند (گلوکز) است؛ به این معنی که وقتی قند خون پایین میآید، تحریک ترشح انسولین نیز کاهش مییابد؛
- کاهش ترشح گلوکاگون گلوکاگون هورمونی است که توسط سلولهای آلفای پانکراس ترشح میشود و باعث افزایش تولید گلوکز توسط کبد (گلوکونئوژنز و گلیکوژنولیز) میشود (عملکرد این هورمون در نقطه مقابل انسولین قرار دارد و موجب افزایش قند خون میشود). لیروپریم ترشح گلوکاگون را مهار میکند، که این امر به نوبه خود تولید گلوکز کبدی را کاهش داده و به پایداری قند خون کمک میکند.
- کاهش سرعت تخلیه معده (Gastric Emptying) لیراگلوتاید باعث میشود غذا برای مدت طولانیتری در معده باقی بماند. این اثر منجر به کاهش سرعت ورود گلوکز به جریان خون پس از صرف غذا میشود، که به کنترل پیک قند خون بعد از وعدههای غذایی کمک شایانی میکند.
تاثیر لیروپریم بر هیپوگلیسمی (افت قند خون)
به این دلیل که تاثیر لیروپریم بر ترشح انسولین وابسته به سطح قند خون است، احتمال بروز هیپوگلیسمی شدید (افت قند خون خطرناک) در صورت مصرف لیروپریم به تنهایی، نسبت به داروهایی که همیشه ترشح انسولین را تحریک میکنند (مانند سولفونیل اورهها)، کمتر است. بااین وجود، در صورتیکه لیروپریم همراه با انسولین یا سولفونیل اورهها مصرف شود، خطر هیپوگلیسمی افزایش مییابد و ممکن است نیاز به تنظیم دوز داروهای کمکی باشد.
تاثیرات اضافی لیروپریم: کنترل وزن و سلامت متابولیک
جدای از تاثیرات قابلتوجه لیروپریم بر مدیریت قند خون این دارو نقش مهمی در کاهش وزن نیز دارد. در ادامه به مهمترین تاثیرات لیروپریم پرداخته شده است.
- کاهش اشتها و بهبود سیری لیروپریم با تاثیر بر مراکز اشتها در مغز (هیپوتالاموس) باعث افزایش احساس سیری و کاهش میل به غذا میشود. این تاثیر نه تنها باعث کاهش دریافت کالری روزانه میگردد، بلکه میتواند به تنظیم عادات غذایی فرد کمک کند؛
- کاهش وزن و بهبود حساسیت به انسولین کاهش وزن، بهویژه در افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۲ که اغلب با اضافه وزن یا چاقی مواجه هستند، یک هدف درمانی بسیار مهم است. کاهش چربی احشایی و وزن بدن بهصورت مستقیم منجر به بهبود مقاومت به انسولین میشود. با بهود حساسیت بدن به انسولین، پانکراس نیز فشار کمتری را تحمل میکند و کنترل کلی دیابت تسهیل میگردد. برای آشنایی بیشتر با نقش پانکراس در تنظیم قند خون میتوانید به نوشتار «نقش پانکراس در دیابت نوع 1 و دیابت نوع 2: آسیب، ترمیم و درمانهای نوین» مراجعه کنید؛
- کمک به سیستم قلبی-عروقی مطالعات گستردهای مانند مطالعه LEADER نشان دادهاند که لیراگلوتاید میتواند خطر حوادث ماژور قلبی-عروقی (MACE) مانند سکته قلبی و سکته مغزی را در افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۲ که دارای سابقه بیماری قلبی هستند، کاهش دهد. این ویژگی لیروپریم را به یک گزینه درمانی ترجیحی برای آن دسته از افراد دارای تشخیص دیابت تبدیل کرده است که عوامل خطر قلبی-عروقی زیادی دارند؛
زمان مصرف قرص لیروپریم
قرص لیروپریم (که ترکیبی از پیوگلیتازون و متفورمین است) معمولا برای کنترل قند خون در دیابت نوع ۲ تجویز میشود و زمان مصرف آن میبایست دقیقا طبق دستور پزشک باشد، چراکه نوع ترکیب و دوز میتواند متفاوت باشد.
بهطور کلی و بر اساس ویژگیهای دارو زمان مصرف قرص لیروپریم به شرح زیر است:
۱. لیروپریم میبایست همراه غذا مصرف شود
- بخش متفورمینِ لیروپریم ممکن است باعث ناراحتی معده یا مشکلات گوارشی شود، بنابراین بهترین حالت، مصرف در حین یا بلافاصله بعد از وعده غذایی است. اینکار خطر تهوع و دل درد را کاهش میدهد؛
۲. دفعات مصرف لیروپریم
- معمولا یک یا دو بار در روز (صبح و شب) تجویز میشود، اما مقدار دقیق بسته به قند خون، شرایط کلی و نظر پزشک تغییر میکند. در صورتیکه یکبار در روز مصرف شود، ترجیحا با وعده شام یا صبحانه کامل مصرف شود.
۳. رعایت زمانبندی ثابت
- به منظور حفظ تاثیر دارو و جلوگیری از نوسان قند خون میبایست تلاش شود دارو هر روز در ساعت مشخص مصرف شود. شایان ذکر اینکه، فراموش کردن یا تغییر ناگهانی زمانبندی میتواند کنترل قند خون را مختل کند.
۴. نکات مرتبط با مصرف مصرف لیروپریم
- توجه داشته باشید که دوز لیروپریم به هیچوجه نباید توسط فرد دارای تشخیص دیابت و بدون مشورت با پزشک تغییر کند؛
- در صورتیکه یک نوبت را فراموش کردید و زمان نوبت بعد نزدیک است، نوبت فراموششده را رها کنید و دوز بعدی را سر وقت مصرف کنید؛
- مصرف همزمان لیروپریم با الکل یا مصرف در زمان ناشتایی طولانی مدت ممکن است خطر هیپوگلیسمی (افت شدید قند خون) یا لاکتیک اسیدوز را بالا ببرد.
عوارض قرص لیروپریم
قرص لیروپریم که معمولا برای درمان و کنترل دیابت نوع 2 تجویز میشود و ترکیبی از دو ماده فعال پیوگلیتازون و متفورمین است و به همین دلیل طیف گستردهای از تاثیرات و عوارض ممکن را در بدن ایجاد میکند. توجه داشت هباشید که مصرف لیروپریم میتواند برای بسیاری از افراد دارای تشخیص دیابت موثر و ایمن باشد، اما شناخت عوارض احتمالی آن برای پیشگیری، مدیریت و تصمیمگیری درمانی ضروری است.
بخش متفورمین موجود در لیروپریم گاهی باعث مشکلات گوارشی مانند دل درد، تهوع، نفخ، اسهال یا کاهش اشتها میشود و این عوارض معمولا در روزهای اول مصرف بیشتر دیده میشود و با ادامه مصرف یا همراهی دارو با وعده غذایی شدت آنها کم میشود. یکی از عوارض نادر ولی جدی متفورمین، لاکتیک اسیدوز است که به دلیل تجمع اسید لاکتیک در خون رخ میدهد و میتواند تهدید کننده زندگی باشد، به همین علت در افراد با نارسایی شدید کلیوی، بیماریهای شدید کبدی، مشکلات قلبی یا شرایطی که باعث کاهش اكسيژنرسانی به بافتها میشود، ممنوعیت مصرف وجود دارد.
جزء پیوگلیتازون در لیروپریم میتواند باعث احتباس مایعات و افزایش وزن شود و در برخی افراد زمینه ایجاد یا تشدید ورم بهویژه در ناحیه پاها و قوزک را فراهم کند. مصرف طولانیمدت و دوزهای بالای پیوگلیتازون در افراد مستعد ممکن است با افزایش خطر نارسایی قلبی همراه باشد و در موارد نادر گزارشهایی از ارتباط آن با افزایش خطر شکستگی استخوان و حتی برخی سرطانها مثل سرطان مثانه مطرح شده است، هرچند این ارتباط هنوز محل بحث است و تصمیم به مصرف میبایست بر اساس ارزیابی دقیق پزشک انجام شود. همچنین لیروپریم میتواند با داروهای دیگر از جمله برخی داروهای فشار خون، مدرها، انسولین یا سایر داروهای خوراکی کاهش دهنده قند خون (قرص قند) تداخل ایجاد کند که ممکن است خطر هیپوگلیسمی یا تغییرات شدید قند خون را افزایش دهد.
در طول دوره مصرف لیروپریم میبایست به تغییرات وزن، میزان ادرار، وجود تورم، نشانههای گوارشی و میزان کنترل قند خون توجه کرد و در صورت بروز علائم غیرمعمول یا شدید میبایست به پزشک مراجعه نمود. در این راستا انجام آزمایشهای دورهای برای بررسی عملکرد کلیه و کبد و ارزیابی وضعیت قلبی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این آزمایشها میتوانند پیش از شدت گرفتن عوارض نشانههای هشداردهنده را آشکار کنند. پایبندی به زمان و دوز تجویز شده، رعایت توصیههای تغذیهای و کنترل منظم قند خون نه تنها تاثیر درمانی دارو را به حداکثر میرساند بلکه احتمال بروز عوارض را نیز کاهش میدهد.
قرص لیروپریم یک داروی خوراکی ضد دیابت نوع 2 است که از ترکیب دو ماده موثره پیوگلیتازون و متفورمین ساخته شده و برای کمک به کاهش و کنترل قند خون زمانی که رژیم غذایی و ورزش بهتنهایی کافی نیست تجویز میشود. لیروپریم علاوهبر نقش درمانی میتواند عوارضی را هم به همراه داشته باشد که شناخت آنها برای افراد دارای تشخیص دیابت ضروری است. متفورمین موجود در لیروپریم ممکن است باعث مشکلات گوارشی مانند حالت تهوع، دلدرد، احساس سنگینی معده، نفخ، اسهال یا کاهش اشتها شود؛ این علائم بیشتر در روزهای ابتدایی مصرف دیده میشوند و اغلب با مصرف دارو همراه غذا یا پس از وعده غذایی کاهش مییابند. یکی از عوارض نادر اما جدی متفورمین، لاکتیک اسیدوز است که بر اثر تجمع اسید لاکتیک در خون ایجاد میشود و میتواند خطرناک باشد؛ این وضعیت بیشتر در افراد با نارسایی شدید کلیه (مانند نفروپاتی دیابتی)، مشکلات جدی کبد یا شرایطی که باعث کاهش اکسیژنرسانی به بدن میشود رخ میدهد، بنابراین در این افراد نباید از لیروپریم استفاده شود.
پیوگلیتازون موجود در لیروپریم ممکن است باعث احتباس مایعات، افزایش وزن و در برخی افراد، ایجاد یا تشدید ورم در پاها و قوزک شود. مصرف درازمدت این ماده در بعضی افراد با خطر بیشتر نارسایی قلبی همراه بوده و گزارشهایی از ارتباط احتمالی آن با افزایش شکنندگی استخوان و حتی برخی سرطانها مانند سرطان مثانه وجود دارد، هرچند این روابط هنوز قطعی و مورد توافق علمی نیستند. لیروپریم میتواند با سایر داروهای ضد دیابت، داروهای فشار خون، مدرها و حتی انسولین تداخل ایجاد کند که این تداخلها ممکن است منجر به افت شدید یا نوسانات قند خون شوند.
در طول مصرف لیروپریم میبایست تغییرات وزن، وجود ورم، علائم گوارشی و وضعیت کنترل قند خون بهصورت منظم ارزیابی شود و در صورت بروز علائم غیرعادی یا شدید، مراجعه به پزشک ضروری است. همچنین انجام آزمایشهای دورهای برای بررسی عملکرد کلیه، کبد و سلامت قلب اهمیت زیادی دارد، زیرا این پایشها به شناسایی مشکلات در مراحل اولیه کمک میکنند. رعایت دقیق ساعت و مقدار تجویز شده دارو، همراهی با رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی منظم نهتنها اثر درمانی لیروپریم را افزایش میدهد، بلکه احتمال بروز عوارض آن را نیز کاهش میدهد و به حفظ سلامت بیمار کمک میکند.
قرص لیروپریم برای لاغری
قرص لیروپریم داروی لاغری نیست و نباید با هدف کاهش وزن مصرف شود. لیروپریم ترکیبی از دو ماده مؤثره متفورمین و پیوگلیتازون است که برای کنترل قند خون در دیابت نوع 2 تجویز میشود. متفورمین در برخی افراد میتواند در کوتاهمدت اشتها را کمی کاهش دهد یا باعث کاهش مختصر وزن شود، اما این تاثیر معمولا محدود و متغیر است و هدف اصلی آن بهبود حساسیت به انسولین (کاهش مقاومت به انسولین) و کاهش تولید گلوکز کبدی است. در مقابل، جزء پیوگلیتازون میتواند با ایجاد احتباس مایعات و بهبود ذخیره چربی زیرجلدی باعث افزایش وزن یا حداقل خنثی شدن هر اثر کاهنده وزن متفورمین شود؛ به همین دلیل میانگین تغییر وزن با لیروپریم معمولا خنثی تا افزایشی است و آن را گزینه مناسبی برای کاهش وزن نمیدانند.
علاوهبر این، مصرف خودسرانه لیروپریم در افراد فاقد تشخیص دیابت یا خارج از تجویز پزشک ممکن است با خطراتی مانند مشکلات گوارشی مرتبط با متفورمین، ورم و افزایش وزن ناشی از پیوگلیتازون، تشدید نارسایی قلبی در افراد مستعد و بهندرت عوارض جدی مانند لاکتیکاسیدوز همراه باشد.
بنابراین، در صورتیکه به دنبال کاهش وزن هستید انتخابهای شواهد بنیان شامل اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی، مداخلات رفتاری و در صورت نیاز داروهای تاییدشده برای مدیریت وزن مانند گلوکاگون (مانند پپتید-۱ آگونیستها (مانند سماگلوتید) یا مهارکنندههای دوگانه GIP/GLP-1 ) زیر نظر پزشک میشود. برای آن دسته از افراد دارای تشخیص دیابت نوع 2 که دغدغه وزن دارد رویکرد بالینی معمول این است که بجای پیوگلیتازون به سمت داروهایی با اثر خنثی یا کاهنده وزن مانند متفورمین (مهارکنندههای SGLT2 یا آگونیستهای GLP-1 ) سوق داده شود، اما انتخاب نهایی باید براساس قند خون، وضعیت قلب و کلیه، عوارض جانبی و هزینه و دسترسی تعیین شود. برای آشنایی بیشتر با تاثیر متفورمین بر کاهش وزن میتوانید به نوشتار «آیا قرص متفورمین باعث لاغری میشود؟» مراجعه کنید.
در مجموع، لیروپریم برای لاغری و کاهش وزن طراحی نشده است و استفاده از آن با این هدف توصیه نمیشود.
لیروپریم 2.5 1000
لیروپریم 5.2 / ۱۰۰۰ یک داروی خوراکی ترکیبی برای درمان دیابت نوع 2 است که هر قرص آن حاوی 5.2 میلی گرم پیوگلیتازون و ۱۰۰۰ میلی گرم متفورمین میباشد. این دوز معمولا برای افرادی تجویز میشود که مقاومت به انسولین دارند و با متفورمین تنها به کنترل مطلوب قند خون نرسیدهاند. متفورمین با کاهش تولید قند در کبد و افزایش مصرف گلوکز در عضلات عمل میکند و پیوگلیتازون حساسیت سلولها به انسولین را بهبود میدهد، بنابراین این ترکیب کمک میکند قند خون پایدارتر و با نوسان کمتری کنترل شود.
لیروپریم 5.2 / ۱۰۰۰ معمولا همراه غذا مصرف میشود تا عوارض گوارشی متفورمین مانند تهوع و اسهال کاهش یابد و مصرف آن باید طبق تجویز پزشک، اغلب یک بار در روز و گاهی دو بار در روز انجام شود. این دارو برای دیابت نوع 1، کتواسیدوز دیابتی و افرادی که نارسایی شدید کلیه، مشکلات جدی کبدی یا نارسایی قلبی فعال دارند مناسب نیست. در طول مصرف لیروپریم پایش منظم قند خون، عملکرد کلیه و کبد اهمیت دارد و در صورت بروز علائمی مانند ورم پاها، تنگی نفس، افزایش وزن غیرعادی یا خستگی شدید میبایست به پزشک اطلاع داده شود.
از نظر وزن، این دوز از لیروپریم داروی لاغری محسوب نمیشود؛ اگرچه متفورمین ممکن است در برخی افراد باعث کاهش خفیف اشتها شود، اما پیوگلیتازون میتواند منجر به افزایش وزن یا احتباس مایعات شود، بنابراین انتظار کاهش وزن با این دارو منطقی نیست. استفاده منظم، رعایت رژیم غذایی مناسب دیابت و فعالیت بدنی منظم نقش اصلی را در اثربخشی و ایمنی لیروپریم 2.5 / ۱۰۰۰ ایفا میکند.
لیروپریم و دیابت
لیروپریم یک داروی قوی است، اما هرگز نباید جایگزین اصول اساسی مدیریت دیابت شود. موفقیت در درمان دیابت نوع ۲ نیازمند یک رویکرد چندجانبه است که در ادامه به بررسی آن پرداخته شده است.
اصلاح سبک زندگی
تاثیر لیروپریم زمانی به حداکثر میرسد که با تغییرات پایدار در سبک زندگی همراه باشد:
- تغذیه سالم پیروی از یک رژیم غذایی متعادل، با کنترل کربوهیدراتها و تمرکز بر فیبر، پروتئینهای بدون چربی و چربیهای سالم؛
- فعالیت بدنی منظم حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش هوازی با شدت متوسط در هفته (مانند پیادهروی سریع) همراه با تمرینات مقاومتی؛
- پایش منظم قند خون استفاده از دستگاه گلوکومتر یا سیستمهای پایش مداوم قند خون (CGM) برای درک بهتر واکنش بدن به غذا و دارو.
لیروپریم و انسولین
لیروپریم جایگزین انسولین در افرادی که نیاز قطعی به جایگزینی انسولین دارند (بهعنوان مثال، دیابت نوع ۱ یا دیابت نوع ۲ پیشرفته با نارسایی کامل سلول بتا) نیست. بااین حال، در بسیاری از افراد دارای تشخیص دیابت نوع ۲ که با متفورمین یا سایر داروهای خوراکی کنترل نمیشوند، لیروپریم میتواند به عنوان درمان افزایشی (Add-on Therapy) یا درمان خط دوم پس از شکست داروهای خوراکی به تنهایی در کنترل موثر قند خون تجویز شود.
پایش HbA1c
هدف اصلی درمانهای مرتبط با مدیریت قند خون و دیابت کاهش سطح HbA1c (میانگین قند خون سه ماهه) به محدوده استاندارد است (معمولا زیر ۷ درصد برای اکثر افراد). لیروپریم بهصورت موثر در کاهش HbA1c نقش دارد، که نشاندهنده کنترل طولانی مدت قند خون است.
تصمیمگیری نهایی در مورد مصرف لیروپریم توسط پزشک
تصمیمگیری درباره شروع، ادامه یا قطع مصرف لیروپریم (لیراگلوتاید) کاملا فردی و تخصصی است. پزشک شما باید تمامی جنبههای وضعیت شما را در نظر بگیرد:
- مدت زمان ابتلا به دیابت؛
- وضعیت کلی سلامت (بهویژه سلامت کلیوی و قلبی-عروقی)؛
- وجود همزمان سایر بیماریها (مانند مشکلات گوارشی فعال)؛
- داروهای مصرفی فعلی و پتانسیل تداخلات دارویی؛
- اهداف درمانی خاص بیمار (کنترل وزن در مقابل کنترل مصرف قند)؛
آگاهی و همکاری فعال فرد دارای تشخیص دیابت با تیم درمان، مهمترین عامل در کنترل موفق بیماری و پیشگیری از عوارض آن در طولانیمدت است. هرگونه تغییر در برنامه درمانی یا مشاهده عوارض جانبی غیرمعمول میبایست بلافاصله به پزشک معالج اطلاع داده شود.
