پانکراتیت و دیابت؛ تاثیر التهاب پانکراس بر تولید انسولین و کنترل قند خون
پانکراتیت یا التهاب لوزالمعده یکی از بیماریهایی است که میتواند رابطهای مستقیم و قابلتوجه با دیابت و سازوکار طبیعی بدن برای کنترل قند خون داشته باشد. پانکراس نقش اصلی را در تولید انسولین و تنظیم قند خون ایفا میکند؛ بنابراین هرگونه التهاب یا آسیب به پانکراس (لوزالمعده) میتواند باعث اختلال در کنترل قند خون و حتی ایجاد دیابت شود. به همین دلیل، شناخت ارتباط پانکراتیت و دیابت برای افراد دارای تشخیص دیابت اهمیت ویژهای دارد.
در شرایط پانکراتیت مزمن (که با تخریب تدریجی بافت پانکراس همراه است)، توانایی بدن برای تولید و ترشح انسولین کاهش مییابد و نوعی دیابت به نام دیابت پانکراتوژنیک ایجاد میشود. از سوی دیگر، دیابت کنترلنشده، بالا بودن چربی خون، اضافه وزن و مصرف برخی داروها میتواند خطر ابتلا به پانکراتیت را افزایش دهد. این ارتباط دوطرفه باعث میشود که سلامت پانکراس به یکی از موضوعات کلیدی در مدیریت دیابت تبدیل شود.
در این نوشتار از مجله شکربان تلاش شده است تا با ارائه محتوای علمی، ساده و کاربردی، افراد دارای تشخیص دیابت با بیماریهایی مانند پانکراتیت، علائم هشدار دهنده آن و تاثیرش بر قند خون آشنا شوند. آگاهی از این موضوع میتواند به تشخیص زودهنگام، پیشگیری از عوارض جدیتر و کنترل بهتر دیابت کمک کند.
پانکراس، قلب تپنده متابولیسم
پانکراس یا لوزالمعده یکی از اندامهای بسیار مهم بدن است که در پشت معده قرار دارد و دو نقش اساسی بر عهده دارد:
- نقش درونریز (Endocrine Function) تولید هورمونهایی مانند انسولین و گلوکاگون که مستقیما قند خون را تنظیم میکنند. انسولین موجب کاهش قند خون و گلوکاگون موجب افزایش آن میشود؛
- نقش برونریز (Exocrine Function) تولید آنزیمهای گوارشی که به هضم چربیها، پروتئینها و کربوهیدراتها در روده کمک میکنند.
زمانی که پانکراس دچار التهاب میشود، هر دوی این وظایف حیاتی میتوانند دچار اختلال شوند، که این اختلال مستقیما بر سیستم متابولیک بدن، بهویژه در افراد دارای تشخیص دیابت، تاثیر میگذارد.
پانکراتیت چیست؟ انواع و مکانیسم آسیب
پانکراتیت به معنی التهاب پانکراس است. این التهاب میتواند بهصورت حاد یا مزمن رخ دهد:
- پانکراتیت حاد پانکراتیت حاد یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که در آن پانکراس بهصورت ناگهانی ملتهب میشود. این التهاب میتواند ناشی از سنگ کیسه صفرا یا مصرف زیاد الکل باشد. در این حالت، آنزیمهای گوارشی بجای ترشح به روده، بهصورت ناخواسته در خود پانکراس فعال شده و شروع به هضم بافت خود پانکراس میکنند؛
تاثیر پانکراتیت بر متابولیسم (کوتاهمدت) در موارد شدید پانکراتیت حاد، آسیب گسترده به سلولهای تولیدکننده انسولین (سلولهای بتا) میتواند منجر به نوسانات شدید قند خون شود، هرچند این حالت معمولا با بهبود التهاب بهبود مییابد، مگر اینکه آسیب دائمی رخ دهد.
- پانکراتیت مزمن پانکراتیت مزمن یک وضعیت طولانیمدت است که در آن التهاب به مرور زمان باعث آسیب دائمی، فیبروز (ایجاد بافت اسکار) و در نهایت کاهش تدریجی عملکرد طبیعی پانکراس میشود. این وضعیت اغلب ناشی از مصرف مزمن الکل یا علل ناشناخته است.
تاثیر پانکراتیت بر متابولیسم (بلندمدت) پانکراتیت مزمن بهصورت سیستماتیک هر دو عملکرد درونریز و برونریز پانکراس را از بین میبرد که منجر به اختلالات متابولیک پایدار میشود.
تاثیر پانکراتیت بر تنظیم قند خون (متابولیسم گلوکز)
یکی از مهمترین و شایعترین اثرات پانکراتیت بر متابولیسم، اختلال در تنظیم قند خون است.
- کاهش تولید انسولین و دیابت پانکراتوژنیک (T3C) انسولین هورمونی کلیدی است که به سلولهای بدن کمک میکند تا گلوکز (قند) موجود در خون را بهعنوان منبع انرژی وارد سلولها کنند.
در اثر التهاب پانکراس (به ویژه نوع مزمن) آسیبهای زیر وارد میشود:
- آسیب به سلولهای بتا این سلولها مسئولیت تولید و ترشح انسولین را برعهده دارند. التهاب پانکراس یا همان پانکراتیت باعث مرگ یا اختلال عملکرد سلولهای بتا در جزایر لانگرهانس میشود؛
- کاهش ترشح انسولین با کاهش تعداد سلولهای فعال بتا، تولید و ترشح انسولین کاهش مییابد و گلوکز (قند) نمیتواند به درستی وارد سلولها شود.
- هیپرگلیسمی (افزایش شدید قند خون) این وضعیت منجر به افزایش مداوم قند خون میشود.
پانکراتوژنیک که مستقیما ناشی از بیماریهای پانکراس است، به دیابت پانکراتوژنیک یا دیابت نوع ۳c معروف است. دیابت نوع ۳c اغلب ترکیبی از نقص در ترشح انسولین (شبیه دیابت نوع ۱) و مقاومت به انسولین (شبیه دیابت نوع ۲) را نشان میدهد.
اختلال در تعادل انسولین و گلوکاگون
پانکراس نه تنها انسولین (کاهنده قند خون) تولید میکند، بلکه هورمون گلوکاگون (افزاینده قند خون) را نیز ترشح میکند. گلوکاگون وظیفه دارد در زمان افت قند خون، قند ذخیرهشده در کبد (گلیکوژن) را آزاد کند.
در پانکراتیت، تعادل بین این دو هورمون به شدت به هم میخورد:
- کاهش انسولین منجر به افزایش قند خون میشود؛
- اختلال در ترشح گلوکاگون در بسیاری از موارد پانکراتیت مزمن، ترشح گلوکاگون را نیز مختل میشود.
نتیجه: نوسانات شدید قند خون گاهی اوقات فرد مبتلا به پانکراتیت به دلیل کمبود انسولین دچار هیپرگلیسمی (افزایش شدید قند خون) میشود، اما اگر درمانی برای کاهش قند خون انجام شود یا اگر سلولهای آلفا (تولیدکننده گلوکاگون) آسیب دیده باشند، ممکن است بیمار دچار افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی) شود، زیرا مکانیسم دفاعی بدن (ترشح گلوکاگون) وجود ندارد.
فرمول ساده تنظیم قند خون:
تنظيم قند خون به تعادل ميان انسولين و گلوکاگون وابسته است.
هرچه نسبت انسولين به گلوکاگون متعادلتر باشد، کنترل قند خون بهتر انجام مىشود.
آسيب به پانکراس، مانند پانکراتيت، اين تعادل را بر هم مىزند و باعث نوسانات شديد قند خون مىشود.
تاثیر پانکراتیت بر متابولیسم چربیها (چربیسوزی و هضم)
عملکرد برونریز پانکراس نقش بسیار مهم در هضم چربیها، پروتئینها و کربوهیدراتها دارد. در ادامه به بررسی مهمترین تاثیرات پانکراتیت بر سلامت بدن پرداخته شده است.
- نارسایی برونریز پانکراس (EPI) زمانی که پانکراس ملتهب میشود، بهویژه در پانکراتیت مزمن، قادر به تولید آنزیمهای گوارشی کافی نیست. شایعترین کمبود، کمبود آنزیم لیپاز است، آنزیمی که مسئول تجزیه چربیها (لیپیدها) است.
در صورتی که چربیها به خوبی شکسته و جذب نشوند، شرایط زیر رخ میدهد:
- استئاتوره (Steatorrhea) (اسهال چرب) چربیهای هضم نشده وارد روده بزرگ شده و باعث ایجاد مدفوع حجیم، بدبو، روغنی و شناور میشوند؛
- کاهش وزن ناخواسته و سوءتغذیه از آنجاکه چربیها منبع اصلی کالری هستند، عدم جذب آنها منجر به کاهش شدید وزن، حتی با وجود مصرف غذای کافی، میشود.
اختلال در جذب ویتامینهای محلول در چربی
چربیهای جذب نشده میتوانند منجر به کمبود جذب ویتامینهای محلول در چربی شوند: ویتامین A، D، E و K.
- ويتامين D
نقش متابوليک تنظيم متابوليسم کلسيم، حفظ عملکرد سلولهاى بتاى پانکراس و افزايش حساسيت به انسولين
کمبود: کمبود ويتامين D با تشديد مقاومت به انسولين و اختلال در کنترل قند خون مرتبط است؛
اهميت براى افراد دارای تشخیص ديابت کمک به بهبود پاسخ انسولين و کاهش ريسک عوارض ديابت.
- ويتامين A
نقش متابوليک حفظ بينايى، سلامت پوست و تقويت عملکرد سيستم ايمنى؛
کمبود مىتواند باعث اختلال بينايى و تضعيف سیستم ايمنى شود؛
اهميت براى افراد دارای تشخیص ديابت کمک به سلامت چشمها، بهويژه در پيشگيرى از عوارض چشمى ديابت.
- ويتامين E
نقش متابوليک آنتىاکسيدان قوى و محافظ سلولها در برابر استرس اکسيداتيو؛
کمبود افزايش آسيب سلولى و التهاب؛
اهميت براى افراد دارای تشخیص ديابت کاهش آسيب اکسيداتيو و کمک به پيشگيرى از عوارض عصبى و عروقى.
- ويتامين K
نقش متابوليک مشارکت در لخته شدن خون و حفظ سلامت استخوان؛
کمبود افزايش خطر خونريزى و ضعف استخوان؛
اهميت براى افراد دارای تشخیص ديابت مهم در افرادى که در معرض پوکى استخوان يا مصرف داروهاى خاص هستند.
این کمبودها خود میتوانند چرخهای از مشکلات متابولیک و سلامتی را تشدید کنند.
تاثیر پانکراتیت بر متابولیسم پروتئین و کربوهیدراتها (غیر از گلوکز)
آنزیمهای دیگری مانند آمیلاز (برای کربوهیدراتها) و پروتئازها (برای پروتئینها) نیز در پانکراس تولید میشوند.
- هضم پروتئین کمبود پروتئازها باعث میشود پروتئینها بهطور کامل شکسته نشوند. از آنجاکه پروتئینها برای ترمیم بافتها و تولید آنزیمها ضروری هستند، کمبود آنها منجر به آتروفی عضلانی (کاهش توده عضلانی) و ضعف عمومی میشود؛
- هضم کربوهیدراتها اگرچه کمبود آمیلاز معمولا کمتر از لیپاز مشکلساز است (زیرا بزاق نیز حاوی آمیلاز است)، اما اختلال کلی در هضم میتواند جذب انرژی را کاهش دهد و منجر به خستگی مزمن شود.
التهاب مزمن پانکراس و مقاومت به انسولین
التهاب مزمن پانکراس (که مشخصه پانکراتیت مزمن است) یک وضعیت سیستمیک است که بر کل بدن تاثیر میگذارد.
- سیکل معیوب التهاب و مقاومت به انسولین التهاب مزمن باعث افزایش سطح سیتوکینهای التهابی در خون میشود. این مواد شیمیایی التهابی میتوانند مستقیما در عملکرد گیرندههای انسولین در سلولهای ماهیچهای، چربی و کبدی مداخله کنند؛
- مقاومت به انسولین به حالتی گفته میشود که سلولهای بدن به انسولین پاسخ مناسبی نمیدهند. در فردی که قبلا دیابت نوع ۲ داشته یا مستعد آن است، پانکراتیت مزمن میتواند این مقاومت را تشدید کند.
پیامد برای کنترل قند خون، پانکراس (اگر هنوز توانایی داشته باشد) باید انسولین بیشتری تولید کند یا فرد دارای تشخیص دیابت میبایست دوزهای بالاتری از انسولین تزریقی دریافت کند. این وضعیت مدیریت دیابت را بسیار دشوار میسازد.
چالشهای مدیریت دیابت در بیماران مبتلا به پانکراتیت
برای فردی که همزمان دیابت و پانکراتیت دارد، مدیریت متابولیسم به یک مسئله چندوجهی تبدیل میشود:
- نیاز به دوزهای متغیر انسولین نوسانات هورمونی ناشی از آسیب پانکراس میتواند باعث شود که نیاز به انسولین روز به روز تغییر کند؛
- خطر هیپوگلیسمی (افت شدید قند خون) در صورتی که فرد به دلیل نارسایی پانکراس گلوکاگون کافی تولید نکند، حتی دوزهای معمول انسولین ممکن است منجر به افت شدید قند خون شود؛
- مدیریت سوءجذب فرد میبایست علاوهبر کنترل قند خون، مشکلات گوارشی (چربی سوزی) را نیز مدیریت کند. این کار معمولا شامل مصرف مکملهای آنزیمی پانکراس (PERT – Pancreatic Enzyme Replacement Therapy) میشود؛
- اهمیت تغذیه رژیم غذایی باید هم کالری کافی برای جلوگیری از سوءتغذیه را تامین کند و هم کربوهیدرات آن به گونهای تنظیم شود که منجر به اوجهای (پیکهای) شدید قند خون نشود، در حالی که مصرف چربی تا حد امکان متعادل شود (به دلیل EPI).
نکته کلیدی در این افراد پایش قند خون باید بسیار دقیقتر و مکررتر باشد تا نوسانات ناگهانی تشخیص داده شوند.
راهبردهای مدیریت و بهبود کیفیت زندگی
آگاهی از نقش حیاتی پانکراس در متابولیسم به افراد دارای تشخیص دیابت کمک میکند تا اهمیت سلامت این عضو را درک کنند و اقدامات پیشگیرانه و مدیریتی زیر را دنبال کنند:
درمان دارویی و مکملهای آنزیمی
- کنترل قند خون تنظیم دقیق دوز انسولین یا داروهای خوراکی توسط متخصص غدد و با در نظر گرفتن وضعیت گوارشی فرد؛
- جایگزینی آنزیمهای پانکراس (PERT) برای درمان نارسایی برونریز (EPI)، مصرف کپسولهای حاوی لیپاز، پروتئاز و آمیلاز همراه با هر وعده غذایی برای اطمینان از جذب مواد مغذی ضروری است.
تغذیه هدفمند
رژیم غذایی میبایست توسط یک متخصص تغذیه تنظیم شود که همزمان با محدودیتهای دیابت، نیازهای تغذیهای ناشی از سوءجذب را نیز در نظر بگیرد:
- کربوهیدراتهای پیچیده استفاده از کربوهیدراتهایی که به آرامی جذب میشوند برای جلوگیری از اوجهای سریع قند خون؛
- چربیهای سالم و کم مصرف چربیها باید متعادل باشد. در صورتی که فرد تحت درمان نارسایی برون ریز باشد ممکن است بتواند چربی بیشتری تحمل کند، اما همیشه باید تحت نظر پزشک باشد؛
- پروتئین کافی اطمینان از مصرف پروتئین کافی برای جلوگیری از تحلیل عضلانی.
پیگیری منظم پزشکی
تشخیص بهموقع هرگونه شعلهور شدن التهاب پانکراس (پانکراتیت حاد یا مزمن تشدید شده) حیاتی است. پیگیری منظم با متخصص گوارش و غدد، آزمایشهای دورهای برای ارزیابی عملکرد پانکراس (مانند سطح الاستاز مدفوعی برای EPI و تعدیل درمان دیابت، از بسیاری از عوارض متابولیک جلوگیری کرده و کیفیت زندگی فرد را بهبود میبخشد.
آیا پانکراتیت کشنده است؟
بله، پانکراتیت میتواند کشنده باشد، اما در همه افراد و همه انواع آن اینطور نیست. میزان خطر کاملا به نوع، شدت و زمان درمان بستگى دارد.
پانکراتیت حاد
در بیشتر موارد خفیف است و با درمان بهموقع بهبود پیدا مىکند. اما در نوع حاد شدید ممکن است باعث مشکلات زیر شود:
- نکروز (مرگ بافت پانکراس)؛
- عفونت شدید؛
- شوک؛
- نارسایى ارگانها (ریه، کلیه و قلب).
مرگومیر ناشی از پانکراتیت:
- موارد خفیف کمتر از یک درصد؛
- موارد شدید حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد.
پانکراتیت مزمن
معمولا کشنده ناگهانى نیست، اما بهمرور مىتواند منجر به رویدادهای زیر شود:
- دیابت پانکراتوژنیک (نوع 3c)؛
- سوءتغذیه شدید؛
- افزایش خطر سرطان پانکراس.
مرگومیر ناشی از این نوع پانکراتیت بیشتر به دلیل عوارض طولانىمدت است، نه خود التهاب حاد.
چه مواقعى پانکراتیت خطرناک و اورژانسى است؟
اگر فرد دچار این علائم شود باید فورى به اورژانس مراجعه کند:
- درد شدید و مداوم شکم که به پشت مىزند؛
- استفراغهاى مکرر؛
- تب، زردى پوست یا چشم؛
- تند شدن ضربان قلب و افت فشار؛
- کاهش سطح هوشیارى.
جمعبندى پانکراتیت اغلب قابل درمان است، اما اگر شدید باشد و به موقع تشخیص داده نشده یا دیر درمان شود، مىتواند تهدیدکننده حیات باشد.
آیا پانکراتیت قابل درمان است؟
بله، پانکراتیت قابل درمان است؛ اما نوع بیماری و شدت آن تعیین میکند درمان تا چه حد کامل و قطعی باشد.
پانکراتیت حاد
در بیشتر موارد پانکراتیت حاد کاملا بهبودپذیر است و با درمان بهموقع (استراحت پانکراس، مایعات وریدی، کنترل درد و درمان علت) التهاب فروکش میکند و پانکراس به حالت طبیعی برمیگردد. همچنین، در صورتی که علت زمینهای مانند سنگ کیسه صفرا یا مصرف الکل برطرف شود، احتمال عود کم میشود.
پانکراتیت مزمن
پانکراتیت مزمن بهبود کامل ندارد، چراکه بخشی از بافت پانکراس بهطور دایمی آسیب دیده است. بااین وجود، این نوع پانکراتیت قابل کنترل است و میتوان اقدامات زیر را انجام داد:
- درد را کاهش داد؛
- هضم غذا را با آنزیمها اصلاح کرد؛
- قند خون و دیابت پانکراتوژنیک را کنترل کرد؛
- روند پیشرفت بیماری را کند کرد.
چه عواملی درمان را موفقتر میکنند؟
- تشخیص زودهنگام؛
- ترک الکل و سیگار؛
- رژیم غذایی مناسب (کمچرب و منظم)؛ و
- مصرف درست داروها و پیگیری پزشکی.
جمعبندی ساده
پانکراتیت حاد → اغلب قابل درمان و برگشتپذیر؛
پانکراتیت مزمن → قابل کنترل، نه کاملا قابل برگشت.
علت پانکراتیت
پانکراتیت در اثر فعال شدن زودهنگام آنزیمهاى گوارشى داخل پانکراس ایجاد مىشود. در حالت طبيعى، اين آنزيمها بايد پس از خروج از پانکراس و در روده فعال شوند، اما وقتى به هر دليلى در خود پانکراس فعال شوند، بافت غده را هضم مىکنند و باعث التهاب، درد و آسيب مىشوند.
شايعترين علت پانکراتيت، بهويژه در نوع حاد، سنگ کيسه صفرا است. سنگها مىتوانند مجراى مشترک صفراوى و پانکراس را مسدود کنند و با جلوگيرى از خروج ترشحات پانکراس، فشار داخل مجراها را بالا ببرند. اين حالت باعث برگشت آنزيمها و شروع التهاب مىشود. پس از سنگ صفرا، مصرف الکل يکى از مهمترين دلايل پانکراتيت، بهویژه در نوع مزمن است. الکل ساختار سلولهاى پانکراس را تغيير مىدهد، ترشحات را غليظ مىکند و زمينه فعال شدن نابهنگام آنزيمها را فراهم مىسازد.
يکى ديگر از علل مهم افزايش شديد چربى خون، بهويژه تري گليسيريد بالاتر از ۱۰۰۰ ميلى گرم در دسى ليتر، است. در اين شرايط، اسيدهاى چرب آزاد حاصل از تجزيه چربىها به بافت پانکراس آسيب مىزنند و التهاب شديد ايجاد مىکنند. افزايش کلسيم خون نيز مىتواند باعث تحريک ترشح آنزيمهاى پانکراس و ايجاد پانکراتيت شود؛ اين حالت اغلب در بيمارىهاى غدد پاراتيروئيد ديده مىشود.
برخى داروها نيز قادرند پانکراتيت ايجاد کنند. داروهايى مانند بعضى از داروهاى ديابت، ادرارآورها، داروهاى ضدتشنج، کورتونها و برخى آنتىبيوتيکها در موارد نادر مىتوانند باعث التهاب پانکراس شوند. علاوهبر آن، عفونتهاى ويروسى مانند اوريون و بعضى عفونتهاى باکتريايى يا انگلى نيز گاهى در بروز پانکراتيت نقش دارند.
آسيبهاى فيزيکى و ضربه به شکم، جراحىهاى ناحيه شکم، آندوسکوپىهاى تهاجمى مانند ERCP و حتى تصادفات شديد مىتوانند با تخريب مستقيم بافت پانکراس موجب التهاب شوند. در برخى افراد، پانکراتيت به دليل اختلالات مادرزادى مجارى پانکراس يا زمينههاى ژنتيکى ايجاد مىشود که باعث اختلال در خروج ترشحات و آسيب تدريجى غده مىگردد.
در برخى بيماران علت مشخصى پيدا نمىشود که به آن پانکراتيت ايديوپاتيک گفته مىشود. بااين حال، مطالعات نشان دادهاند که در بسيارى از اين موارد، عوامل ميکروسکوپى مانند سنگهاى خيلى ريز صفراوى، اختلالات عملکرد اسفنکتر اودى يا جهشهاى ژنتيکى دخيل هستند.
بهطور خلاصه، هر عاملى که باعث انسداد مجارى پانکراس، تحريک بيش از حد ترشح آنزيمها يا آسيب مستقيم به بافت پانکراس شود، مىتواند زمينهساز پانکراتيت باشد. تشخيص علت دقيق نقش کليدى در درمان و جلوگيرى از عود بيمارى دارد، بهويژه در افرادی که همزمان مبتلا به ديابت يا اختلالات چربى خون هستند.
درمان پانکراتیت
درمان پانکراتيت به نوع بيمارى، شدت التهاب و علت زمينهاى آن بستگى دارد، اما اصل كلى درمان در همه موارد كاهش فشار از روى پانكراس، كنترل التهاب و جلوگيرى از عوارض است.
در پانکراتيت حاد درمان معمولا در بيمارستان انجام مىشود. مهمترين اقدام، استراحت دادن به پانكراس است؛ به اين معنا كه بيمار تا فروكش كردن التهاب، از خوردن غذاى معمول پرهيز مىكند و مايعات و مواد مورد نياز بدن از طريق سرم تامين مىشود. همزمان، درد شديد با داروهاى مسكن كنترل مىگردد و تعادل آب و الكتروليتها بهدقت زير نظر قرار مىگيرد. اگر علت پانکراتيت سنگ كيسه صفرا باشد، پس از تثبيت بيمار، درمان سنگ يا برداشتن كيسه صفرا ضرورى است تا از عود بيمارى جلوگيرى شود. در مواردى كه عفونت يا نكروز پانكراس ايجاد شود، ممكن است نياز به آنتىبيوتيك يا مداخلات تخصصىتر باشد.
در پانکراتيت مزمن هدف درمان بيشتر كنترل علائم و كاهش پيشرفت آسيب پانكراس است، زيرا اين نوع معمولا بهطور كامل برگشتپذير نيست. اصلاح سبك زندگى نقش بسيار مهمى دارد؛ قطع كامل مصرف الكل و سيگار، رعايت رژيم غذايى كمچرب و وعدههاى منظم مىتواند درد و حملات التهاب را كاهش دهد. براى بهبود هضم غذا، از آنزيمهاى پانكراس استفاده مىشود و در صورت بروز ديابت پانکراتوژنیک، كنترل دقيق قند خون ضرورت پيدا مىكند. در برخى بيماران اگر درد شديد با درمان دارويى كنترل نشود، روشهاى اندوسكوپيك يا جراحى انتخاب مىشود.
اگر پانکراتيت به دليل چربى خون بالا، كلسيم بالا يا داروها باشد، درمان اصلى بر اصلاح عامل ايجادكننده متمركز است. كاهش سريع تري گليسيريد، تنظيم سطح كلسيم خون يا قطع داروى مسبب مىتواند روند التهاب را متوقف كند و از حملات بعدى جلوگيرى نمايد.
بهطور كلى، هرچه پانکراتيت زودتر تشخيص داده و علت آن دقيقتر درمان شود، احتمال بهبود كامل در نوع حاد و كنترل موفق در نوع مزمن بيشتر خواهد بود. پىگيرى پزشكى منظم و رعايت توصيههاى تغذيهاى و دارويى نقش كليدى در پيشگيرى از عود و عوارض طولانىمدت پانکراتيت دارد.
هیپوکلسمی در پانکراتیت
هیپوکلسمى در پانکراتيت (Hypocalcemia) يكى از يافتههاى مهم و نسبتا شايع در پانکراتيت حاد، بهويژه در فرمهاى شديد آن است و هم ارزش تشخيصى دارد و هم مىتواند نشانهاى از شدت بيمارى باشد. در علم پزشکی، هیپوکلسمی به کمبود و پایین بودن غلظت سرمی کلسیم در خون اشاره دارد (بهصورت معمول کمتر از 1.2 میلی مول بر لیتر یا ۹ میلی گرم بر دسی لیتر).
در پانکراتيت حاد، با آسيب سلولهاى پانكراس، آنزيمهاى گوارشى بهطور نابهنگام فعال مىشوند. يكى از پيامدهاى اين فرآيند، نكروز چربى در اطراف پانكراس است. اسيدهاى چرب آزادشده، به كلسيم خون متصل مىشوند و تركيبهاى نامحلولى مىسازند؛ اين پديده كه به آن صابونیشدن چربىها گفته مىشود، باعث كاهش كلسيم آزاد خون و بروز هيپوكلسمى مىگردد.
عوامل ديگرى نيز در ايجاد هيپوكلسمى نقش دارند. التهاب شديد و پاسخ سيستميك بدن مىتواند باعث جابهجايى كلسيم از خون به بافتها شود. همچنين كاهش آلبومين خون در بيماران بدحال، سطح كلسيم تام را كم نشان مىدهد؛ به همين دليل در پانکراتيت شديد، اندازهگيرى كلسيم يونيزه ارزش تشخيصى بيشترى دارد. در موارد نادر، اختلال عملكرد پاراتيروئيد يا كمبود ويتامين D نيز مىتواند سهم داشته باشد.
از نظر بالينى، هيپوكلسمى مىتواند با علائمى مانند گزگز لبها و انگشتان، اسپاسم عضلانى، تتانى، طولانى شدن فاصله QT در نوار قلب و در موارد شديد، تشنج همراه باشد. وجود هيپوكلسمى پايدار معمولا نشانه پانکراتيت شديدتر و پيشآگهى نامطلوبتر است و در برخى سيستمهاى امتيازدهى شدت بيمارى لحاظ مىشود.
درمان هيپوكلسمى در پانکراتيت، پيش از هر چيز بر كنترل خود پانکراتيت متمركز است. در موارد خفيف و بدون علامت، معمولا نياز به اصلاح اختصاصى نيست و با بهبود التهاب، كلسيم خون خودبهخود طبيعى مىشود. اما اگر كاهش كلسيم شديد يا علامتدار باشد، تجویز كلسيم وريدی تحت مانيتورينگ دقيق قلبى انجام مىشود. اصلاح كمبود منيزيم و آلبومين نيز به پايدارى سطح كلسيم كمك مىكند.
بهطور خلاصه، هيپوكلسمى در پانکراتيت يك يافته ساده آزمايشگاهى نيست، بلكه مىتواند هشدارى از شدت التهاب و خطر عوارض جدى باشد و نياز به توجه بالينى جدى دارد.
هيپوكلسمى در پانکراتيت يعنى كاهش سطح كلسيم خون كه بيشتر در پانکراتيت حاد شديد ديده مىشود و يك نشانه مهم از شدت بيمارى است.
در پانکراتيت، آنزيمهاى گوارشى كه بهطور طبيعى داخل پانكراس غيرفعال هستند، زودتر از موعد فعال مىشوند و به بافت پانكراس آسيب مىزنند. اين آسيب باعث نكروز چربى اطراف پانكراس مىشود. چربىهاى تخريبشده اسيدهاى چرب آزاد مىكنند و اين اسيدها به كلسيم خون مىچسبند و تركيبهاى نامحلول مىسازند. به اين فرآيند صابونی شدن چربىها گفته مىشود و نتيجه آن كاهش كلسيم آزاد در خون است.
علاوهبر اين، در پانکراتيت شديد، التهاب گسترده باعث مىشود كلسيم از خون به بافتها منتقل شود. از طرف ديگر، بسيارى از بيماران دچار كاهش آلبومين مىشوند كه باعث پايين نشان داده شدن كلسيم تام خون مىشود؛ به همين دليل گاهى كلسيم يونيزه (نوع فعال كلسيم) معيار دقيقترى است.
هيپوكلسمى مىتواند خودش علامتدار باشد. بيمار ممكن است دچار گزگز دور دهان و انگشتان، گرفتگى عضلات، لرزش، و در موارد شديد تشنج يا اختلال ضربان قلب شود. از نظر پزشكى، هرچه هيپوكلسمى شديدتر و پايدارتر باشد، نشان مىدهد پانکراتيت شديدتر است و خطر عوارض بيشتر است.
درمان هيپوكلسمى در پانکراتيت، مستقيما به كنترل خود التهاب پانكراس وابسته است. در موارد خفيف، با بهبود پانکراتيت سطح كلسيم هم خودبهخود طبيعى مىشود. اما اگر كاهش كلسيم شديد يا همراه با علامت باشد، كلسيم بهصورت وريدى و تحت كنترل قلبى تجويز مىشود و همزمان كمبود منيزيم يا آلبومين هم اصلاح مىشود.
به زبان ساده، هيپوكلسمى در پانکراتيت يك زنگ خطر است كه مىگويد التهاب پانكراس عميق تر و جدى تر شده و بيمار نياز به مراقبت دقيق دارد.
علائم پانکراتیت چیست؟
علایم پانکراتيت بسته به اينكه بيمارى حاد يا مزمن باشد تفاوت دارد، اما محور اصلى آن درد شديد ناحيه شكم است.
در پانکراتيت حاد معمولا درد ناگهانى و شديد در قسمت بالاى شكم ايجاد مىشود كه اغلب به پشت انتشار پيدا مىكند و ممكن است بعد از غذاهاى چرب تشديد شود. اين درد اغلب با تهوع و استفراغ مكرر همراه است و با استفراغ هم تسكين نمىيابد. بيمار ممكن است دچار تب، ضعف شديد، تعريق و گاهى نفخ شكم شود. در موارد شديد، افزايش ضربان قلب، افت فشار خون، تنگى نفس و حتى زردى پوست و چشمها ديده مىشود كه نشانه درگيرى جدى بدن است.
در پانکراتيت مزمن علائم معمولا تدريجى و طولانىمدت هستند. درد شكم ممكن است مزمن و مبهم باشد يا بهصورت حملات تكرارشونده ظاهر شود. با پيشرفت بيمارى و كاهش ترشح آنزيمهاى پانكراس، علائم سوءهاضمه مشخص مىشود؛ از جمله نفخ، اسهال چرب و بدبو و كاهش وزن بدون دليل واضح. در اين مرحله، بالا رفتن قند خون و بروز ديابت نيز شايع است، چون بخش انسولينساز پانكراس آسيب ديده است.
برخى علایم هشداردهنده وجود دارند كه نياز به مراجعه فورى پزشكى دارند؛ مانند درد شكم بسيار شديد و مداوم، استفراغ غيرقابل كنترل، تب بالا، زردى چشمها، گيجى، يا تنگى نفس. اين علایم مىتوانند نشانه پانکراتيت شديد يا عوارض خطرناك آن باشند.
بهطور خلاصه درد شكم شديد و منتشر به پشت، تهوع و استفراغ، و در مراحل مزمن اختلال گوارش و ديابت مهمترين نشانههاى پانکراتيت هستند.
علائم پانکراتیت مزمن چیست؟
پانکراتيت مزمن معمولا آهسته و تدريجى پيش مىرود و علائم آن ممكن است در ابتدا خفيف باشند و به مرور شدت پيدا كنند.
شايعترين علامت درد مزمن يا حملهاى در قسمت بالايى شكم است كه اغلب به پشت انتشار پيدا مىكند. اين درد ممكن است بعد از خوردن غذا، بهويژه غذاهاى چرب، شديدتر شود و گاهى ساعتها يا حتى روزها ادامه يابد. در بعضى بيماران، با پيشرفت بيمارى شدت درد كم مىشود كه نشانه بهبود نيست، بلكه بهدليل تخريب اعصاب پانكراس است.
با آسيب ديدن بخش گوارشى پانكراس، كمبود آنزيمهاى گوارشى ايجاد مىشود. در نتيجه، بيمار دچار اسهال چرب، مدفوع حجيم، بدبو و چسبنده، نفخ و ناتوانى در هضم درست غذا مىشود. اين اختلال جذب باعث كاهش وزن تدريجى و ضعف عمومى مىگردد، حتی اگر اشتها نسبتا طبيعى باشد.
در مراحل پيشرفتهتر، آسيب به سلولهاى توليدكننده انسولين باعث افزايش قند خون و بروز ديابت پانکراتوژنیک (ديابت نوع ۳c) مىشود. اين نوع ديابت اغلب ناپايدارتر است و ممكن است همزمان با افت قند خون يا سوءتغذيه همراه باشد.
علائم ديگر مىتواند شامل تهوع مزمن، كاهش اشتها، احساس سنگينى پس از غذا، زردى پوست و چشمها در صورت فشار بر مجراى صفراوى و در موارد شديد كمبود ويتامينهاى محلول در چربى (A، D، E و K) باشد.
به طور خلاصه، درد شكم مزمن، اختلال هضم و جذب، كاهش وزن و بروز ديابت مهمترين نشانههاى پانکراتيت مزمن هستند.
2 نظر
[…] (برای آشنایی بیشتر با پانکراتیت میتوانید به نوشتار «پانکراتیت و دیابت؛ تاثیر التهاب پانکراس بر تولید انسول…» مراجعه کنید).در مجموع، پانکراس مانند یک اندام با […]
[…] کمک میکند قند خون بدون فشار مستقیم بر لوزالمعده (پانکراس) کاهش پیدا کند. به همین علت، احتمال افت شدید قند خون با […]